Autor: adwokat Wojciech Rudzki·Ostatnia aktualizacja: 12 lipca 2026Odpowiedzialność członków zarządu za zaległości podatkowe spółki na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej
Członkowie zarządu uważają art. 299 Kodeksu spółek handlowych za główny przepis dotyczący odpowiedzialności za długi spółki. Przepis ten odnosi się jednak przede wszystkim do zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym. Odpowiedzialność za niezapłacone podatki spółki została uregulowana w art. 116 Ordynacji podatkowej. Wykazuje ona pewne podobieństwa do odpowiedzialności z Kodeksu spółek handlowych, ale pomiędzy tymi regulacjami występują istotne różnice. Artykuł jest skierowany do obecnych i byłych członków zarządu spółek z o.o., spółek akcyjnych oraz prostych spółek akcyjnych – wyjaśnia, kiedy organ podatkowy może obciążyć ich majątek za niezapłacone podatki spółki oraz w jaki sposób można uniknąć tej odpowiedzialności.
Z Ordynacji podatkowej (ustawy, która reguluje odpowiedzialność za długi podatkowe), wynika, że za długi podatkowe odpowiada sam podatnik, czyli w naszym przypadku spółka. Oprócz tego za zaległości podatkowe podatnika mogą odpowiadać również osoby trzecie. Należy do nich między innymi członek zarządu spółki kapitałowej, którego odpowiedzialność została uregulowana w art. 116 Ordynacji podatkowej.
Dlaczego członkowie zarządu odpowiadają za długi podatkowe spółki swoim majątkiem?
Członek zarządu może odpowiadać swoim majątkiem za zaległości podatkowe spółki, ponieważ ma realny wpływ na jej działanie. To on prowadzi sprawy spółki, zna jej sytuację finansową i powinien zareagować, gdy spółka staje się niewypłacalna. Prawo wiąże więc jego pozycję w spółce z obowiązkiem dbania o to, aby podatki były prawidłowo regulowane.
Jeżeli członek zarządu wie o złej sytuacji finansowej spółki, a mimo to nie podejmuje odpowiednich działań (zmierzających do zapłaty długu albo ogłoszenia upadłości spółki) we właściwym czasie, może ponieść z tego powodu konsekwencje finansowe. Zasadniczym celem odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych jest to, aby spółka kapitałowa nie była wykorzystywana do unikania płacenia podatków.
Ograniczona odpowiedzialność samej spółki nie oznacza bowiem, że całkowicie zwolnione z odpowiedzialności są osoby, które faktycznie zarządzały jej finansami i decydowały o spłacie zobowiązań. Taka odpowiedzialność członka zarządu nie powstaje jednak automatycznie. Ma ona charakter wyjątkowy i dodatkowy wobec odpowiedzialności samej spółki. Powstaje tylko wtedy, gdy zostaną spełnione określone w Ordynacji podatkowej warunki.
Kto i kiedy może być członkiem zarządu spółki kapitałowej?
Zgodnie z art. 18 § 1 Kodeksu spółek handlowych członkiem zarządu spółki kapitałowej (w tym spółki z ograniczoną odpowiedzialnością albo spółki akcyjnej), może być tylko osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Nie może być członkiem zarządu osoba skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwa określone w art. 18 § 2 Kodeksu spółek handlowych, do których należą między innymi:
- ogłoszenie nieprawdziwych danych albo przedstawianie ich organom spółki, władzom państwowym lub osobie powołanej do rewizji (art. 587 KSH)
- umożliwienia bezprawnego głosowania (art. 590 KSH)
- bezprawne posługiwanie się dokumentem (art. 591 KSH)
- przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów (Rozdział XXXIV Kodeksu karnego)
- przestępstwa przeciwko mieniu (Rozdział XXXV Kodeksu karnego)
- przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu i interesom majątkowym w obrocie cywilnoprawnym (Rozdział XXXVI Kodeksu karnego)
- przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi (Rozdział XXXVII Kodeksu karnego)
Prawomocne skazanie członka zarządu za jedno z wymienionych przestępstw, z mocy prawa wyłącza go z kręgu osób mogących pełnić taką funkcję. Jeżeli jednak osoba skazana zostanie powołana do zarządu to nie uda jej się uniknąć odpowiedzialności, ze względu na wadliwość takiego powołania.
Osoba fizyczna zostaje członkiem zarządu w chwili, gdy wspólnicy podejmą uchwałę o jej powołaniu. Sam wpis do rejestru nie ma tutaj decydującego znaczenia. Przestaje być członkiem zarządu przed końcem kadencji, jeżeli złoży rezygnację albo zostanie odwołana uchwałą wspólników. Rezygnacja jest skuteczna z chwilą złożenia oświadczenia w tej sprawie.
Kto jeszcze oprócz członków zarządu spółki kapitałowej ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 116 Ord. pod.?
Za zaległości podatkowe spółki z o.o., spółki akcyjnej oraz prostej spółki akcyjnej, a także tych spółek w organizacji odpowiadają członkowie zarządu tych spółek.
Art. 116 § 3 Ordynacji podatkowej rozszerza tę odpowiedzialność także na pełnomocnika, a kiedy pełnomocnik nie został powołany - na wspólników, w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, prostej spółki akcyjnej w organizacji lub spółki akcyjnej w organizacji nieposiadającej zarządu.
Odpowiedzialność z art. 116 Ordynacji podatkowej dotyczy również byłego członka zarządu oraz byłego pełnomocnika lub wspólnika spółki w organizacji (art. 116 § 4 Ordynacji podatkowej). Oznacza to, że rezygnacja z funkcji ani odwołanie z zarządu nie chronią przed odpowiedzialnością za zaległości podatkowe powstałe w okresie sprawowania mandatu. Jeżeli w przypadku prostej spółki akcyjnej powołano radę dyrektorów to art. 116 stosuje się również do rady dyrektorów i dyrektorów.
Za jakie zaległości członek zarządu odpowiada w ramach art. 116 Ordynacji podatkowej?
Za jakie zaległości podatkowe spółki odpowiada członek zarządu?
Członkowie zarządu w praktyce najczęściej odpowiadają za zaległości podatkowe z tytułu:
- Podatku od towarów i usług (VAT)
- Podatku dochodowego od osób prawnych (CIT)
- Podatku akcyzowego
- Podatków lokalnych, w tym podatku od nieruchomości
- Podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT), w sytuacjach, gdy spółka pełniła rolę płatnika (np. pobrała zaliczki na podatek od wynagrodzeń pracowników, ale nie wpłaciła ich do urzędu skarbowego)
Odpowiedzialność nie ogranicza się tylko do kwoty podatku. Obejmuje ona również:
- odsetki za zwłokę naliczone od zaległości spółki
- koszty postępowania egzekucyjnego
Należy pamiętać, że członek zarządu odpowiada własnym majątkiem za wszystkie zaległości podatkowe spółki, których termin płatności przypadał w czasie, gdy pełnił funkcję. Nie ma znaczenia okres za jaki był podatek, lecz przede wszystkim, kiedy minął termin jego zapłaty.
Oprócz zaległości podatkowych, których termin płatności przypadał w czasie, gdy członek zarządu pełnił funkcję, może on odpowiadać również za zaległości powstałe w czasie pełnienia tej funkcji. Będą to wcześniej zwrócone przez organ, nienależnie wykazane nadpłaty i zwroty podatku (art. 52 Ord. pod.) jak również nienależnie pobrane wynagrodzenie płatników lub inkasentów (art. 52a Ord. pod.).
Za jakie zaległości wobec ZUS odpowiada członek zarządu?
Na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej członkowie zarządu spółek kapitałowych ponoszą również odpowiedzialność z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Przepisy w zakresie składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się również do innych rodzajów składek, takich jak składki na:
- Fundusz Pracy
- Fundusz Solidarnościowy
- Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych
- Fundusz Emerytur Pomostowych
- ubezpieczenie zdrowotne
W jaki sposób członek zarządu odpowiada na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej?
Odpowiedzialnością na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej jest objęty cały majątek członka zarządu i nie ma w tej kwestii, żadnych ograniczeń kwotowych. Ma ona charakter solidarny ze spółką oraz pozostałymi członkami zarządu.
Odpowiedzialność solidarna to taka odpowiedzialność, w której wierzyciel może żądać całości lub części długu od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zapłata przez któregokolwiek zwalnia pozostałych. Oznacza to, że każdy członek zarządu spółki kapitałowej odpowiada za całość zobowiązań spółki, niezależnie od odpowiedzialności innych członków zarządu oraz odpowiedzialności samej spółki.
Organy podatkowe mają prawo, ale również obowiązek prowadzić postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki wobec wszystkich osób mogących ponosić taką odpowiedzialność. Organ w tej kwestii jest zobowiązany do wydania decyzji wobec wszystkich członków zarządu, a dopiero na etapie jej wykonania, wybierze w stosunku do kogo będzie prowadził egzekucję najpierw. W praktyce egzekucja jest kierowana do majątku wszystkich członków zarządu.
Odpowiedzialność na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej jest subsydiarna. Oznacza to, że jest to rodzaj odpowiedzialności, w której dłużnik subsydiarny odpowiada za zobowiązanie tylko wtedy, gdy dłużnik główny nie spełnił świadczenia. W tej sytuacji, dopiero gdy egzekucja podatnika tzn. spółki okaże się bezskuteczna, można wydać decyzję o odpowiedzialności podatkowej członka zarządu.
Jakie są przesłanki odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej?
Do ustalenia odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej konieczne jest ustalenie przez organ podatkowy dwóch podstawowych jej przesłanek:
- bezskuteczności egzekucji zaległości podatkowej
- upłynięcie terminu zobowiązania w okresie pełnienia przez niego tej funkcji
Bezskuteczność egzekucji zaległości podatkowej
Członek zarządu będzie odpowiadał za długi podatkowe spółki na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna w całości lub tylko w części. Oznacza to, że nie zaszła możliwość zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności z jakiejkolwiek części majątku podatnika (czyli spółki), a w wyniku wszczęcia i przeprowadzenia przez organ egzekucji skierowanej do majątku podatnika (spółki) nie doszło do przymusowego zaspokojenia roszczeń wierzyciela. Bezskuteczność egzekucji musi być stwierdzona po przeprowadzeniu postępowania egzekucyjnego, a stwierdzenie takie może być dokonane na podstawie każdego prawnie dopuszczalnego dowodu.
W związku z tym, że art. 116 Ordynacji podatkowej nie określa wymaganego momentu stwierdzenia bezskuteczności egzekucji, nie musi być ono stwierdzone w okresie pełnienia funkcji członka zarządu. Nie jest do tego potrzebne również wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Może to wynikać z innych działań organu egzekucyjnego, chociaż wydanie postanowienia o umorzeniu, jest najczęstszą i najprostszą drogą do stwierdzenia bezskuteczności.
Powstanie zobowiązania w okresie pełnienia funkcji członka zarządu
Organy muszą wykazać również, że zaległości wynikają ze zobowiązań, których termin płatności upłynął w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu. Nawet jeśli mandat członka zarządu wygasł, ale funkcja ta dalej jest pełniona, to taka okoliczność nie uwolni od odpowiedzialności. Nie ma znaczenia również sam fakt wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego - liczy się rzeczywiste pełnienie funkcji. Członek zarządu nie może również bronić się przed odpowiedzialnością podnosząc, że o zaległości podatkowej nie wiedział.
W jaki sposób członek zarządu może uniknąć odpowiedzialności za zaległości podatkowe na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej?
Do ustalenia odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej konieczne jest wystąpienie pozytywnych przesłanek odpowiedzialności, ale również brak przesłanek negatywnych odpowiedzialności - czyli przesłanek wyłączających taką odpowiedzialność.
Członek zarządu nie poniesie odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki, jeśli wystąpi chociaż jedna z przesłanek wymienionych w art. 116 § 1 pkt 1 i 2 Ordynacji podatkowej:
- we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne w rozumieniu ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne
- zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu, o którym mowa w ustawie z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne
- członek zarządu nie ponosi winy w braku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki (we właściwym czasie albo w ogóle)
- jeśli wskazane zostanie mienie, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części
Zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie
Pierwszą przesłanką wyłączającą odpowiedzialność członka zarządu na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej, jest wykazanie, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki.
Ordynacja podatkowa nie precyzuje, kiedy dokładnie następuje “właściwy czas” na złożenie tego wniosku, dlatego ocenę, kiedy podjąć decyzję w tym zakresie należy dokonać na podstawie przepisów Prawa upadłościowego. Upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny - a więc utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ta utrata zdolności musi mieć charakter trwały oraz dotyczyć przeważającej części zobowiązań. Zgodnie z art. 21 Prawa upadłościowego za właściwy czas należy uznać termin 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się jednak, że pojęcie "właściwego czasu" z art. 116 Ordynacji podatkowej nie jest tożsame z ustawowym terminem z art. 21 Prawa upadłościowego - decyduje moment, w którym zgłoszenie wniosku zapewnia równomierną ochronę wszystkich wierzycieli, w tym Skarbu Państwa, a ocena powinna być dokonywana w okolicznościach konkretnej sprawy.
Wniosek o ogłoszenie upadłości musi być złożony nie tylko we właściwym czasie, ale musi spełniać również wymogi formalne. Wniosek zwrócony, ze względu na braki, nie wywoła skutków prawnych na gruncie art. 116 Ordynacji podatkowej.
Jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony prawidłowo, a więc doszło do jego zgłoszenia, to nie ma już znaczenia sposób rozstrzygnięcia tego wniosku (to jest czy doszło, czy nie doszło do ogłoszenia upadłości spółki). Warto zwrócić uwagę, że ustawa używa zwrotu “zgłoszono”, a więc dla uwolnienia się od odpowiedzialności członka zarządu nie ma znaczenia, kto zgłosił taki wniosek (na przykład wystarczające jest złożenie wniosku przez wierzyciela spółki, chyba że członkowie zarządu powinni byli złożyć ten wniosek jeszcze wcześniej).
Niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości bez winy członka zarządu
Jeśli wniosek o ogłoszenie upadłości nie został zgłoszony, to członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności za zaległości podatkowe, wykazując, że niezgłoszenie tego wniosku nastąpiło bez jego winy. Odpowiedzialność z art. 116 Ordynacji podatkowej opiera się na założeniu, że członek zarządu mógł odpowiednio wcześnie zareagować.
Chodzi tutaj zarówno o winę umyślną, jak i nieumyślną (w postaci lekkomyślności i niedbalstwa). Brak winy występuje, kiedy członek zarządu nie zgłosi wniosku o ogłoszenie upadłości, w sytuacji, w której miał on na to wpływ. W tym zakresie organy podatkowe są zobowiązane zbadać w każdym przypadku, czy i kiedy nastąpiły przesłanki do ogłoszenia upadłości.
Jeżeli jednak obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstał i istniał wyłącznie w czasie, gdy prowadzona była egzekucja przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa (art. 116 § 1a) to członek zarządu był faktycznie pozbawiony możliwości podjęcia działań potrzebnych do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Dlatego w takiej sytuacji uznaje się, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez winy członka zarządu. Jest to domniemanie prawne niewzruszalne - a więc takie, którego nie można obalić dowodem przeciwnym.
Członek zarządu może bronić się przed odpowiedzialnością wykazując, że nie naruszył obowiązków lub nie można przypisać mu niedbalstwa w prowadzeniu spraw spółki. Długa choroba lub oddelegowanie do pracy za granicę w podmiocie powiązanym są przykładowymi sytuacjami mogącymi uzasadniać brak winy członka zarządu w terminowym zgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości.
Co jeżeli, członek zarządu przestał pełnić swoją funkcję w czasie, gdy nie było możliwe zgłoszenie wniosku o upadłość? Jeżeli były członek zarządu nie ma już możliwości złożenia wniosku, a okoliczności zgłoszenia takiego wniosku pojawiły się już po pełnieniu przez niego funkcji to należy uznać, że niezgłoszenie nastąpiło bez jego winy.
Postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzenie układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu
Wyłączenie odpowiedzialności członka zarządu może nastąpić również na podstawie regulacji Prawa restrukturyzacyjnego poprzez otwarcie we właściwym czasie postępowania restrukturyzacyjnego albo jeśli zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu. Restrukturyzację przeprowadza się w następujących postępowaniach restrukturyzacyjnych:
- postępowaniu o zatwierdzenie układu
- przyspieszonym postępowaniu układowym
- postępowaniu układowym
- postępowaniu sanacyjnym
Według ustawy Prawo restrukturyzacyjne celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie mu restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami, a w przypadku postępowania sanacyjnego - również przez przeprowadzenie działań sanacyjnych, przy zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli. Wniosek restrukturyzacyjny w przeciwieństwie do wniosku o ogłoszenie upadłości nie jest obligatoryjny.
Wskazanie mienia spółki umożliwiającego zaspokojenie zaległości podatkowych spółki
Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności z tytułu zaległości podatkowych na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej, jeśli wskaże majątek spółki, którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. Problematyczne jest określenie “znacznej części” - powszechnie przyjmuje się, że może to być więcej niż połowa, ale przepisy prawa nie określają w tym wypadku dokładnej wartości i pozostawiają tę kwestię uznaniu organu podatkowego.
Kto ma udowodnić przesłanki wyłączające odpowiedzialność członka zarządu?
Przepisy Ordynacji podatkowej nakładają na organ podatkowy obowiązek zebrania i dokładnego zbadania całego materiału dowodowego. Oznacza to, że organ powinien sam ustalić, czy zostały spełnione warunki odpowiedzialności członka zarządu.
Jednocześnie to członek zarządu musi wykazać okoliczności, które wyłączają jego winę. W praktyce może to być trudne, zwłaszcza gdy nie pełni już tej funkcji albo gdy spółka ogłosiła upadłość i nie ma on dostępu do potrzebnych dokumentów.
Przyjmuje się więc, że organ podatkowy może przypisać członkowi zarządu odpowiedzialność, jeżeli wykaże, że ponosi on winę za niezłożenie w odpowiednim czasie wniosku o ogłoszenie upadłości. W orzecznictwie nie ma jednak pełnej zgody co do tego, jak rozkłada się ciężar dowodu w zakresie okoliczności wyłączających odpowiedzialność.
Czy odpowiedzialność za długi na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej ulega przedawnieniu?
Odpowiedzialność członka zarządu na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej nie ma charakteru bezterminowego.
Zgodnie z art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej, nie można wydać decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość podatkowa spółki upłynęło 5 lat. Po upływie tego terminu organ podatkowy traci kompetencję do orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu, nawet jeżeli pozostałe przesłanki z art. 116 Ordynacji podatkowej są spełnione.
Jeżeli decyzja o odpowiedzialności została jednak wydana i doręczona w terminie, zobowiązanie wynikające z tej decyzji przedawnia się z upływem 3 lat od końca roku kalendarzowego, w którym doręczono decyzję (art. 118 § 2 Ordynacji podatkowej). Termin ten może ulec zawieszeniu lub przerwaniu na zasadach ogólnych przewidzianych dla przedawnienia zobowiązań podatkowych.
W praktyce sprawdzenie tych terminów jest jednym z pierwszych kroków obrony członka zarządu - upływ terminu z art. 118 § 1 lub § 2 Ordynacji podatkowej oznacza, że odpowiedzialność nie może być skutecznie egzekwowana niezależnie od oceny pozostałych przesłanek.
Czy członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe po likwidacji spółki?
Na podstawie art. 116 § 2a Ordynacji podatkowej członkowie zarządu mogą ponosić odpowiedzialność także po likwidacji spółki. Dotyczy to zobowiązań i zaległości podatkowych, które powstały po likwidacji spółki albo których termin płatności upływał już po jej likwidacji. W takim przypadku, za zaległości odpowiadają osoby, które były członkami zarządu w chwili likwidacji spółki. Dlatego nawet pomimo utraty bytu prawnego przez spółkę, nadal jest możliwa odpowiedzialność członków zarządu.
Czym różni się odpowiedzialność na podstawie art. 299 KSH od odpowiedzialności na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej?
Chociaż art. 299 Kodeksu spółek handlowych dotyczy zobowiązań cywilnoprawnych spółki, to może także dotyczyć zobowiązań publicznoprawnych, jeżeli nie są one objęte odpowiedzialnością wynikającą z art. 116 Ordynacji podatkowej lub innych przepisów prawa odsyłających do Ordynacji podatkowej. Art. 116 Ordynacji podatkowej jest traktowany jako przepis szczególny (lex specialis) w stosunku do art. 299 KSH w zakresie zobowiązań publicznoprawnych.
Relacja między art. 299 KSH do art. 116 Ordynacji podatkowej jest oparta na podobnym celu, czyli ochronie wierzycieli, ale różni się przede wszystkim rodzajem długów. Z jednej strony będzie to dług prywatnoprawny - wynikający np. z niezapłaconych faktur dla kontrahentów, kredytów, odszkodowań, a z drugiej publiczny - wynikający np. z niezapłaconych podatków i składek na ubezpieczenie społeczne.
Inny jest również tryb dochodzenia - w przypadku art. 299 KSH wierzyciel musi wytoczyć powództwo cywilne przed sądem powszechnym. W przypadku art. 116 Ordynacji podatkowej o odpowiedzialności orzeka organ podatkowy w drodze decyzji administracyjnej.
Różnice występują także w sposobie uwolnienia się od odpowiedzialności. Na podstawie art. 116 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej można wskazać mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. Natomiast na podstawie art. 299 KSH członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewydania postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezatwierdzenia układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody.
Czy małżonek członka zarządu odpowiada za zobowiązania podatkowe na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej?
Jest to kolejna różnica pomiędzy odpowiedzialnością członka zarządu na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej oraz z art. 299 KSH. Egzekucja na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej w zakresie majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską jest o wiele prostsza.
Wynika to z art. 29 § 1 Ordynacji podatkowej, który stanowi, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Przepis ten dotyczy wprost odpowiedzialności samego podatnika, jednak na podstawie art. 109 § 1 Ordynacji podatkowej stosuje się go odpowiednio również do odpowiedzialności osób trzecich, w tym członków zarządu z art. 116 Ordynacji podatkowej. Również rozwiedziony małżonek członka zarządu odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z byłym małżonkiem za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań powstałych w czasie trwania wspólności majątkowej (wynika to z art. 110 § 1 Ordynacji podatkowej), jednakże tylko do wysokości wartości przypadającego mu udziału w majątku wspólnym.
Rozdzielność majątkowa chroni majątek tylko wtedy, gdy umowa została zawarta przed powstaniem zaległości podatkowej. Zgodnie z art. 29 § 2 Ordynacji podatkowej, skutki zniesienia lub ograniczenia wspólności nie odnoszą się do zobowiązań, które powstały przed dniem zawarcia umowy o rozdzielności. Jeśli długi spółki stały się wymagalne, gdy w małżeństwie panowała wspólność, intercyza podpisana później nie uchroni majątku wspólnego przed egzekucją tych konkretnych zaległości.
Natomiast w przypadku art. 299 KSH zastosowanie ma art. 41 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, według którego dopuszcza się możliwość zaspokojenia zobowiązania jednego z małżonków z majątku wspólnego, ale pod warunkiem, że zobowiązanie to powstało z czynności prawnej dokonanej za zgodą drugiego małżonka. Jednak odpowiedzialność ta ma charakter odszkodowawczy, a nie umowny, dlatego nie można uznawać, że małżonek członka zarządu wyraził zgodę na zobowiązania spółki. Nie wystarczy jednak przeniesienie swojego majątku do majątku wspólnego, możliwe jest bowiem domaganie się wierzycieli przymusowego zniesienia wspólności majątkowej.
Najnowsze orzecznictwo TSUE i NSA dotyczące art. 116 Ordynacji podatkowej
Zasady odpowiedzialności członków zarządu z art. 116 Ordynacji podatkowej zostały w 2025 roku istotnie doprecyzowane przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W dwóch wyrokach wydanych na skutek pytań prejudycjalnych polskich sądów administracyjnych TSUE wskazał, że mechanizm tej odpowiedzialności musi być zgodny z zasadą proporcjonalności oraz z prawem do obrony, a organy podatkowe nie mogą przypisywać jej w sposób automatyczny.
W wyroku z 27 lutego 2025 r. w sprawie C-277/24 (Adjak) TSUE uznał, że choć członek zarządu nie musi być stroną postępowania prowadzonego wobec samej spółki, to w postępowaniu dotyczącym jego własnej odpowiedzialności musi mieć realną możliwość zakwestionowania ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnych dokonanych przez organ w sprawie spółki. Niedopuszczalne jest zatem samo „przeniesienie” na członka zarządu rozstrzygnięcia zapadłego wobec spółki, bez zapewnienia mu prawa do obrony.
W wyroku z 30 kwietnia 2025 r. w sprawie C-278/24 (Genzyński) TSUE potwierdził, że oparcie odpowiedzialności na domniemaniu winy członka zarządu jest zgodne z prawem Unii, ale tylko pod warunkiem, że domniemanie to jest realnie wzruszalne - a wykazanie braku winy nie może być praktycznie niemożliwe ani nadmiernie utrudnione. Nie jest to więc odpowiedzialność absolutna: członek zarządu może uwolnić się od niej, wykazując obiektywne przeszkody w terminowym zgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, a samo powstanie zaległości (np. w VAT) nie oznacza jeszcze, że zaktualizował się obowiązek złożenia takiego wniosku.
W ślad za tymi wyrokami Minister Finansów wydał interpretację ogólną z 29 sierpnia 2025 r. (nr DTS2.8012.5.2025), potwierdzając, że odpowiedzialności członka zarządu nie można ustalać automatycznie - konieczna jest zindywidualizowana ocena sytuacji każdej osoby oraz zapewnienie jej rzeczywistego prawa do obrony, w tym prawa do podważania ustaleń co do istnienia i wysokości zaległości podatkowych spółki.
Kierunek wyznaczony przez TSUE znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z 22 sierpnia 2025 r. (III FSK 4259/21) NSA, powołując się na sprawę Adjak, wskazał, że decyzja wymiarowa skierowana do spółki nie wiąże organu podatkowego w postępowaniu o odpowiedzialność członka zarządu, a członek zarządu może kwestionować ustalenia faktyczne i kwalifikacje prawne przyjęte w sprawie spółki. Zbliżone stanowisko NSA zajął m.in. w wyrokach z 5 marca 2025 r. (III FSK 503/24) oraz z 12 czerwca 2025 r. (III FSK 605/24). Trzeba jednak zaznaczyć, że sądy administracyjne wciąż ostrożnie podchodzą do przesłanki braku winy - w części orzeczeń (np. wyrok NSA z 3 czerwca 2025 r., III FSK 1441/24) utrzymywana jest restrykcyjna linia, według której uwolnienie od odpowiedzialności wymaga wykazania okoliczności w zasadzie niezależnych od członka zarządu.
W praktyce członek zarządu, wobec którego prowadzone jest postępowanie w trybie art. 116 Ordynacji podatkowej, powinien starannie udokumentować okoliczności uzasadniające wyłączenie jego odpowiedzialności (m.in. brak realnego wpływu na sytuację spółki, ograniczony dostęp do informacji finansowych czy działania zmierzające do złożenia wniosku upadłościowego). Aktualne orzecznictwo TSUE i NSA oraz interpretacja ogólna dają członkom zarządu istotny argument przeciwko schematycznemu przypisywaniu odpowiedzialności.
⚖️ Pomoc prawna w Krakowie
Pomagam członkom zarządu w sprawach odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki - w Krakowie i w całej Polsce.