Autor: adwokat Wojciech Rudzki·Ostatnia aktualizacja: 18 lipca 2026Odwołanie darowizny, czyli wszystko o tym jak cofnąć darowiznę
Odwołanie darowizny (potocznie nazywane też cofnięciem darowizny) budzi bardzo wiele emocji, zwłaszcza jeżeli obdarowany zachowuje się nieodpowiednio w stosunku do darczyńcy. Przepisy prawa w pewnych sytuacjach pozwalają odwołać darowiznę dokonaną nawet wiele lat temu. Z tego artykułu dowiesz się m.in.:
- kiedy darczyńca może odwołać darowiznę?
- kiedy nie można odwołać darowizny?
- czym jest rażąca niewdzięczność pozwalająca odwołać darowiznę?
- jak odwołać darowiznę?
- ile kosztuje cofnięcie darowizny i jak wygląda sprawa w sądzie?
Odwołanie darowizny - informacje podstawowe
Darowizna stanowi akt szczodrości oraz wyraz dobrej woli darczyńcy względem obdarowanego. Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku - darczyńca przenosi na rzecz obdarowanego określoną rzecz (np. samochód, mieszkanie, pieniądze) lub prawo, nie oczekując niczego w zamian. W ten sposób majątek darczyńcy podlega zmniejszeniu o darowany przedmiot, zaś majątek obdarowanego ulega powiększeniu.
Nie oznacza to jednak, że darowizna już na zawsze zostanie u obdarowanego. Kodeks cywilny pozwala ją odwołać, ale tylko w ściśle określonych przypadkach. Odnosi się to nie tylko do darowizny wykonanej (która została już przekazana na rzecz obdarowanego do jego dyspozycji), ale także do darowizny niewykonanej (w przypadku której rzecz pozostaje jeszcze u darczyńcy - z doświadczenia naszej kancelarii adwokackiej wynika, że jest to sytuacją bardzo rzadką).
Odwołanie darowizny regulują przepisy art. 896 - 902 Kodeksu cywilnego. Możliwość odwołania darowizny uzasadnia się zarówno zmianą sytuacji majątkowej darczyńcy, jak również wyraźną, niekorzystną zmianą zachowania obdarowanego, nazywaną rażącą niewdzięcznością.
Kiedy można, a kiedy nie można odwołać darowizny?
Kiedy można odwołać darowiznę?
Można odwołać darowiznę:
- wykonaną, gdy obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności (co jest najczęstszym problemem)
- niewykonaną, gdy obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności (co jest bardzo rzadką sytuacją)
- niewykonaną, gdyby jej wykonanie spowodowało u darczyńcy brak środków na utrzymanie siebie zgodnie ze swoimi potrzebami albo brak możliwości alimentowania osób, którym ma dostarczać środków utrzymania
Kiedy nie można odwołać darowizny?
Nie można odwołać darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego, gdy:
- obdarowany nie dopuścił się względem darczyńcy rażącej niewdzięczności
- upłynął roczny termin do odwołania darowizny
- darczyńca przebaczył obdarowanemu
Nie można cofnąć darowizny niewykonanej z powodu niedostatku darczyńcy, gdy:
- darczyńca doprowadził do swojego niedostatku z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa
- darczyńca popadł w niedostatek dopiero po wykonaniu darowizny (wtedy w grę wchodzą roszczenia z art. 897 KC, a nie odwołanie)
Nie można też odwołać darowizny, której dokonanie czyniło zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego (art. 902 Kodeksu cywilnego).
Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności
Czym jest darowizna wykonana?
Z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego możliwe jest odwołanie darowizny “nawet już wykonanej”, a więc również tej, która nie została jeszcze wykonana. Z tego wniosek, że z powodu niewdzięczności możliwe jest cofnięcie zarówno darowizny wykonanej, jak również niewykonanej.
Z darowizną wykonaną mamy do czynienia, gdy przedmiot darowizny został już przekazany obdarowanemu, a ten może z niego swobodnie korzystać jak właściciel (np. sprzedać go, darować, zamienić). Dopóki przedmiot znajduje się u darczyńcy, darowizna jest niewykonana.
Czym jest rażąca niewdzięczność obdarowanego?
Przesłankę rażącej niewdzięczności ocenia się w konkretnej sytuacji, mając na uwadze wszystkie okoliczności dotyczące darczyńcy i obdarowanego, charakter łączących ich relacji, oraz panujące normy społeczne i zwyczaje. Im poważniejsze i bardziej zawinione zachowanie, tym mocniejsza podstawa do odwołania darowizny.
Rażąca niewdzięczność musi być skierowana przeciwko samemu darczyńcy. Zachowanie, które zostało podjęte wobec innych osób, nie prowadzi do wystąpienia rażącej niewdzięczności, nawet gdy są to osoby bliskie darczyńcy, a zachowania obdarowanego były przykre także dla niego samego.
Rażącą niewdzięcznością będzie działanie lub zaniechanie (brak działania) wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę. Bez znaczenia jest przy tym to, czy zostanie ono okazane mu bezpośrednio (np. poprzez nadużycie zaufania), czy też pośrednio (np. poprzez rozpowszechnienie uwłaczających mu wiadomości za jego plecami). Zachowanie obdarowanego ma obiektywnie stanowić źródło przykrości. Przyjmuje się, że ma to być zachowanie świadome i nieprzyzwoite (podjęte w nieprzyjaznym zamiarze), wynikające ze złej woli i niedające się pogodzić z szacunkiem za dokonaną darowiznę oraz zasadami moralności.
Rażąca niewdzięczność nie nastąpi, jeśli krzywda zostanie wyrządzona nieumyślnie, czyli bez złej woli obdarowanego. Wypowiedziane słowa i pokazane gesty podczas rodzinnej sprzeczki również nie będą rażącą niewdzięcznością.
Nie można będzie cofnąć darowizny także wtedy, gdy zachowania obdarowanego były sprowokowane (np. poprzez złośliwe zdenerwowanie go) lub gdy darczyńca wyraził na nie zgodę (np. zezwolił obdarowanemu na zachowania niemoralne). Nie będzie rażącą niewdzięcznością również to, że obdarowany zrobi z darowaną rzeczą co zechce (np. ją sprzeda).
Jakie zachowania są przykładami rażącej niewdzięczności obdarowanego?
Przykładem rażącej niewdzięczności będzie:
- odmowa sprawowania opieki nad darczyńcą lub pomocy mu w chorobie
- odmowa dostarczania środków utrzymania po dokonaniu darowizny (o czym więcej w dalszej części artykułu)
- odmowa alimentowania go mimo obowiązku obdarowanego
- całkowity brak zainteresowania losem darczyńcy, jego zdrowiem i życiem
- wyrzucenie darczyńcy z domu
- rozpowszechnianie uwłaczających mu informacji
- pobicie lub inne przestępstwa, które wywołały rozstrój zdrowia darczyńcy
- wyzywanie darczyńcy lub oczernianie go
- popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy (np. okradzenie go, oszukanie, znęcanie się nad nim), zwłaszcza stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu karnego
- rażące naruszenie obowiązków rodzinnych wobec darczyńcy (np. porzucenie schorowanego rodzica bez opieki)
- porzucenie darczyńcy będącego konkubentem pomimo długiego stabilnego pożycia i posiadania wspólnych dzieci
Jakie zachowania nie są przykładami rażącej niewdzięczności obdarowanego?
Rażącą niewdzięcznością nie będzie także na przykład:
- zdrada przez obdarowanego córki darczyńcy (w przypadku darowizny dokonanej przez rodziców żony na rzecz małżonków albo na rzecz zięcia)
- niespełnienie oczekiwań darczyńcy przez obdarowanego (np. brak kontynuowania nauki na studiach wyższych)
- ujawnienie przez obdarowanego cechy, której nie toleruje darczyńca (np. orientacji innej niż heteroseksualna, innego wyznania)
- zachowywanie się przez obdarowanego rażąco niewdzięcznie wobec bliskich darczyńcy (podstawą odwołania darowizny może być tylko zachowanie wobec niego samego)
- zwyzywanie darczyńcy, który świadomie (czasem nawet celowo) sprowokował do tego obdarowanego
- pokłócenie się z darczyńcą na temat poglądów politycznych
- sporządzenie testamentu z pominięciem darczyńcy
- sprzedaż przedmiotu darowizny lub przekazanie go w drodze darowizny innej osobie
Granica, której przekroczenie pozwala uznać zachowania obdarowanego za rażąco niewdzięczne bywa płynna. Zwykłe konflikty rodzinne, nieporozumienia czy niespełnione oczekiwania nie wystarczą. Zachowanie obdarowanego musi być wysoce naganne i zawinione, a jego ocena zawsze zależy od okoliczności konkretnej sprawy.
Kiedy nie można cofnąć darowizny mimo niewdzięczności obdarowanego?
Upływ roku od dowiedzenia się przez darczyńcę o rażącej niewdzięczności obdarowanego
Cofnięcie darowizny z powodu niewdzięczności nie będzie możliwe po upływie roku od dnia, w którym uprawniony darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Nie ma więc znaczenia, kiedy ta niewdzięczność miała miejsce, ale kiedy darczyńca się o niej dowiedział.
Termin ten jest ruchomy i może się rozpocząć nawet po kilku latach od przekazania darowizny obdarowanemu. Przykładowo: darowizna może być odwołana nawet po 15 latach od jej przekazania, jeżeli obdarowany zachował się rażąco niewdzięcznie po 12 latach, a darczyńca dowiedział się o tym po 14 latach. Po upływie 15 lat darowizny nie będzie można już odwołać.
Roczny termin do odwołania darowizny wynika z założenia, że skoro przez rok darczyńca nie zrobił nic, żeby cofnąć darowiznę, to albo zachowanie obdarowanego nie było na tyle krzywdzące, albo zdążył mu już przebaczyć.
Darczyńca przebaczył obdarowanemu
Nie można cofnąć darowizny z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca przebaczył obdarowanemu. Przebaczenie jest zachowaniem stanowiącym przejaw uczuć, osobistym i indywidualnym, dlatego też nie może być dokonane przez inną osobę niż sam darczyńca.
Przebaczenie musi zostać uzewnętrznione w jakikolwiek sposób, jednak nie musi to nastąpić wprost wobec obdarowanego czy innych osób. Przebaczenie może zostać wyrażone w dowolnych okolicznościach za pomocą na przykład słów, gestów, czy zapisków.
Przebaczenie nie pozwala na odwołanie darowizny w przypadku, gdy darczyńca był świadomy, że obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności, ale równie świadomie postanowił, że dobrowolnie nie będzie wyciągał wobec obdarowanego konsekwencji.
Dlatego też przebaczenie może dotyczyć wyłącznie zachowań podjętych przez obdarowanego w przeszłości. Inaczej nie dałoby się objąć świadomością zachowań przebaczanych. Z tej przyczyny akty przebaczenia “na przyszłość” nie mają znaczenia z perspektywy prawa.
Gdy w chwili przebaczenia darczyńca nie miał zdolności do czynności prawnych (zdolności do samodzielnego decydowania o sobie), przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem - przebaczający ma mieć świadomość, że swoim zachowaniem definitywnie puszcza w niepamięć rażącą niewdzięczność obdarowanego.
Przebaczenie jest nieodwracalne - nie można go wycofać. Po przebaczeniu nie będzie można odwołać darowizny z powodu zachowań, które świadomie przebaczono. Tym samym, na skutek przebaczenia wygasa prawo do cofnięcia darowizny z powodu niewdzięczności. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy obdarowany ponownie dopuści się rażącej niewdzięczności. Wówczas przebaczenie będzie musiało nastąpić jeszcze raz.
Kto może odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności?
Z powodu rażącej niewdzięczności darowiznę może odwołać przede wszystkim sam darczyńca. Art. 899 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje jednak możliwość odwołania darowizny przez jego spadkobierców, ale tylko w trzech przypadkach:
- gdy w chwili śmierci darczyńca był uprawniony do jej odwołania z powodu niewdzięczności obdarowanego (a zatem gdy obdarowany dopuścił się jej wobec niego oraz nie upłynął jeszcze roczny termin)
- gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia
- gdy obdarowany umyślnie spowodował taką utratę zdrowia darczyńcy, że skutkiem była śmierć (np. dotkliwe pobicie, po którym darczyńca zmarł)
Roczny termin na odwołanie darowizny przez spadkobierców rozpoczyna się w dniu, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Również tutaj termin jest ruchomy - decyduje moment dowiedzenia się o zachowaniu obdarowanego.
Po śmierci obdarowanego cofnięcie darowizny jest niedopuszczalne. Oznacza to, że o ile spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę w wyjątkowych przypadkach, to nie da się już odwołać darowizny wobec spadkobierców obdarowanego.
Nie wyklucza to prowadzenia postępowania sądowego po śmierci obdarowanego - istotne jest tylko, kiedy złożono oświadczenie o odwołaniu darowizny, a nie kiedy skierowano sprawę do sądu.
Odwołanie darowizny, a małżeństwo
Z doświadczenia naszej kancelarii adwokackiej wynika, że wiele problemów powoduje odwołanie darowizny dokonanej z udziałem małżonków:
- odwołanie darowizny wobec jednego z małżonków (była dokonana na rzecz dwóch małżonków jako obdarowanych)
- odwołanie darowizny przez jednego z małżonków (była dokonana przez dwóch małżonków jako darczyńców)
Jeżeli darczyńca przekazał darowiznę na rzecz małżonków będących w ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej (ustroju powstającym automatycznie po ślubie, jeżeli małżonkowie nie zawarli intercyzy), w przypadku gdy tylko jeden z małżonków okazał się rażąco niewdzięczny, można cofnąć darowiznę tylko względem tego jednego niewdzięcznego małżonka.
Drugi z małżonków niczym nie zawinił (nie może zostać uznany za rażąco niewdzięcznego), w związku z czym nie ma podstaw do cofnięcia darowizny dokonanej na jego rzecz. W tym przypadku nie stosuje się zasady "odpowiedzialności zbiorowej". Co istotne, drugi z małżonków (który nie zachował się rażąco niewdzięcznie) nie musi wyrażać na odwołanie darowizny żadnej zgody, odwołanie darowizny właściwie dzieje się poza jego udziałem.
Jeżeli małżonkowie przekazali darowiznę z majątku wspólnego, ocena dopuszczalności odwołania darowizny będzie badana dla każdego z nich oddzielnie. Na przykład, jeżeli małżonkowie mieli wspólnie mieszkanie i razem przekazali je córce w ramach darowizny, a córka okaże się rażąco niewdzięczna wobec ojca (ale już nie wobec matki), to ojciec będzie miał prawo do odwołania darowizny względem córki. Ojciec nie będzie mógł jednak odwołać całej darowizny (każąc córce zwrócić całe mieszkanie), ponieważ darował je wspólnie ze swoją żoną (matką córki). W takim wypadku ojciec będzie mógł odwołać darowiznę tylko co do połowy mieszkania, bo tylko do darowania jego połowy był uprawniony.
Obowiązki obdarowanego wynikające z umowy darowizny
Chociaż umowa darowizny ma charakter nieodpłatny, to obdarowany ma wobec darczyńcy pewne zobowiązania:
- nie może zachowywać się względem darczyńcy rażąco niewdzięcznie
- ma obowiązek wykonać polecenie zawarte w umowie darowizny (jeżeli występuje)
- ma obowiązek dostarczać darczyńcy środków utrzymania, jeśli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek
Zgodnie z art. 897 Kodeksu cywilnego obdarowany jest zobowiązany do dostarczania darczyńcy brakujących środków finansowych do własnego utrzymania odpowiednio do usprawiedliwionych potrzeb darczyńcy albo do wypełnienia ciążących na darczyńcy ustawowych obowiązków alimentacyjnych.
Usprawiedliwione potrzeby wynikają m.in. z wieku, stanu zdrowia oraz sytuacji życiowej, natomiast obowiązki alimentacyjne muszą faktycznie spoczywać na darczyńcy (w tym znaczeniu, że faktycznie musi płacić na kogoś alimenty).
Niedostatek darczyńcy
Znalezienie się przez darczyńcę w niedostatku po wykonaniu darowizny jest pierwszą z przesłanek tworzących po stronie obdarowanego obowiązek pomocy finansowej dla darczyńcy. Niedostatek oznacza brak środków pozwalających realizować swoje potrzeby własnymi siłami.
Niedostatek ma nastąpić po wykonaniu darowizny, ale nie musi wynikać z jej przekazania. Przyczyny niedostatku mogą też istnieć wcześniej i dotyczyć na przykład utraty pracy zarobkowej, co prowadzi do utraty wynagrodzenia za pracę, a potem stopniowego pogarszania sytuacji finansowej, aż do osiągnięcia poziomu niedostatku.
Obowiązek finansowania nie powstanie jednak, jeśli niedostatek darczyńcy powstał z jego winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa. Wina umyślna to celowe działanie nakierowane na utratę środków do życia. Przez rażące niedbalstwo należy rozumieć sytuacje, w których nieumyślne zachowania prowadzą do ich utraty.
Istniejące wzbogacenie
Pomoc w realizowaniu potrzeb darczyńcy lub wypełnianiu obowiązków alimentacyjnych ma być udzielana w granicach “istniejącego jeszcze wzbogacenia” wynikającego z darowizny. W związku z tym, obdarowany ma przekazywać środki do wartości korzyści uzyskanych z darowizny, których jeszcze nie wykorzystał. Na przykład, jeżeli obdarowany otrzymał 10.000 zł od darczyńcy, a wykorzystał (wydatkował) 8.000 zł, to jego obowiązek będzie ograniczony do kwoty 2.000 zł.
Obowiązek finansowej pomocy dla darczyńcy powstanie z chwilą, gdy obdarowany dowiedział się o niedostatku darczyńcy i będzie trwał aż do jego śmierci, chyba że stan niedostatku ustąpi, bądź obdarowany utraci wszystkie korzyści z dokonanej darowizny.
Obdarowany może zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia. W omówionym przykładzie będzie to kwota 2.000 zł. To obdarowany wybiera, czy chce wypełniać te obowiązki, czy woli się z nich zwolnić, zwracając wartość wzbogacenia (podobnie jak przy bezpodstawnym wzbogaceniu).
Jeżeli darowizną nie były pieniądze (a np. dom czy samochód), zwrot może nastąpić także przez zwrot kwoty pieniężnej odpowiadającej wartości wzbogacenia (zwrot wartości samochodu).
Odwołanie darowizny niewykonanej
Z doświadczenia naszej kancelarii adwokackiej wynika, że odwołanie darowizny niewykonanej to sytuacja bardzo rzadka. W typowej sytuacji darowizna jest wykonywana w momencie zawarcia umowy albo niezwłocznie po jej zawarciu (np. przez przekazanie pieniędzy przelewem albo przeniesienie własności mieszkania i jego wydanie obdarowanemu).
Zgodnie z art. 896 Kodeksu cywilnego: “Darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych”.
Darczyńca będzie więc uprawniony do odwołania darowizny tylko wtedy, gdy łącznie zostaną spełnione następujące warunki:
- rzecz mająca być darowaną nie została jeszcze przekazana obdarowanemu
- po zawarciu umowy darowizny, a przed jej wykonaniem (przekazaniem rzeczy obdarowanemu), po stronie darczyńcy doszło do tak istotnej zmiany na niekorzyść jego sytuacji majątkowej, że jej wykonanie spowodowałoby:
- albo brak możliwości utrzymania siebie odpowiednio do uzasadnionych potrzeb
- albo brak możliwości spełnienia obowiązków alimentacyjnych wobec osób, względem których był on zobowiązany do ich realizowania
Wyłącznie w tych dwóch przypadkach możliwe jest odwołanie darowizny jeszcze niewykonanej.
Czym jest brak wykonania darowizny?
Darowizna jest niewykonana dopóki w całości nie zostanie spełniona. Gdy przedmiotem darowizny jest rzecz, o wykonaniu darowizny będzie mowa dopiero wtedy, gdy oprócz zrealizowania zobowiązania do przeniesienia własności tej rzeczy, faktycznie dojdzie do jej przekazania (wydania) obdarowanemu. Dopiero z tą chwilą obdarowany będzie mógł swobodnie korzystać z tej rzeczy jak właściciel i działać w zaufaniu do przysługującego mu prawa. Sądy zajmują takie stanowisko także co do darowizny przenoszącej własność nieruchomości, zawartej w formie aktu notarialnego (chociaż bywa to sporne).
Jeżeli darczyńca i obdarowany nie dopełnili wszystkich czynności faktycznych i prawnych potrzebnych do przekazania darowizny (np. w umowie darowizny zobowiązano się do przekazania mieszkania, ale obdarowany nie może jeszcze z niego korzystać), darowizna nie będzie wykonana.
Czym jest zmiana stanu majątkowego darczyńcy?
Niekorzystna zmiana sytuacji majątkowej darczyńcy musi nastąpić po zawarciu umowy darowizny, a przed jej wykonaniem. Bez znaczenia będzie jednak zmiana spowodowana rażącym niedbalstwem darczyńcy albo umyślnym wyzbyciem się przez niego majątku. Gdy jednak do takiej sytuacji dojdzie, darczyńca będzie zobowiązany względem obdarowanego do naprawienia powstałej w ten sposób szkody, np. poprzez zapłatę określonej sumy pieniężnej.
Tak jak miało to miejsce w poprzednim przypadku, przez rażące niedbalstwo należy rozumieć sytuacje, w których nieumyślne zachowania darczyńcy prowadzą do jednoznacznego skutku w postaci np. utraty rzeczy mającej być przedmiotem darowizny. Przykładem może być pozostawienie w restauracji kluczyków do samochodu i dokumentów, które ktoś następnie zabierze. Z kolei jako celowe wyzbycie się majątku należy ocenić zachowanie polegające na jego roztrwonieniu mimo świadomości ciążących zobowiązań.
Poza opisanymi przypadkami przyczyny pogorszenia sytuacji majątkowej pozostają bez znaczenia - przepis nie wskazuje żadnych przykładowych przyczyn utraty majątku przez darczyńcę.
Czym jest uszczerbek dla możliwości utrzymania albo dla wypełniania obowiązków alimentacyjnych przez darczyńcę?
Zmiana sytuacji majątkowej darczyńcy musi zgodnie z art. 896 Kodeksu cywilnego skutkować “uszczerbkiem dla własnego utrzymania darczyńcy odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb” lub “uszczerbkiem dla ciążących na darczyńcy ustawowych obowiązków alimentacyjnych”.
Uszczerbek oznacza, że po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek (to znaczy stan, w którym finansowo nie jest on w stanie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb), bądź pogłębi się stan niedostatku (gdy w wyniku wykonania darowizny jeszcze bardziej utraci możliwość samodzielnego utrzymania niż poprzednio).
Zakres usprawiedliwionych potrzeb darczyńcy jest oceniany z uwzględnieniem jego wieku, stanu zdrowia, sytuacji życiowej. Powinny być one usprawiedliwione zarówno subiektywnie (z jego punktu widzenia), jak również wedle obiektywnych kryteriów (z punktu widzenia społeczeństwa). Usprawiedliwioną potrzebą osoby schorowanej będzie uczęszczanie na wizyty lekarskie. Na tej samej zasadzie usprawiedliwioną potrzebą osoby starszej będą odpowiednie leki, czy dieta.
Jeżeli pomimo wykonania darowizny darczyńca może zaspokajać wyżej wymienione potrzeby, nie można cofnąć darowizny z powołaniem się na art. 896 Kodeksu cywilnego. Samo pogorszenie standardu życia darczyńcy nie daje uprawnienia do odwołania darowizny, jeżeli usprawiedliwione potrzeby wciąż mogą być zaspokajane z wykorzystaniem środków dostępnych dla darczyńcy.
Jeżeli chodzi o możliwość wypełniania ciążących na darczyńcy ustawowych obowiązków alimentacyjnych, to z perspektywy art. 896 Kodeksu cywilnego znaczenie mają obowiązki faktycznie istniejące. Zalicza się do nich obowiązek utrzymywania dzieci przez ich rodziców, czy obowiązek dostarczania środków do życia przez współmałżonków. Uprawnienie do odwołania darowizny nie powstanie, jeśli darczyńca przyjął na siebie alimentację określonej osoby dobrowolnie (np. na podstawie umowy o rentę).
Odwołanie darowizny, a zasady współżycia społecznego
Żadnej darowizny nie można odwołać, jeżeli wypełnia ona obowiązek wynikający z zasad współżycia społecznego (norm zachowania powszechnie przyjmowanych przez społeczeństwo). Zasady współżycia społecznego mają na celu uelastycznienie przepisów prawnych w praktyce ich stosowania.
Nawet jeśli w przypadku obu rodzajów darowizn (wykonanych i niewykonanych) przesłanki do ich odwołania będą spełnione, a dokonanie darowizny czyniło zadość zasadom współżycia społecznego, to niemożliwe będzie cofnięcie darowizny w tym konkretnym przypadku. Jako przykład możemy wskazać darowiznę dokonaną jako wsparcie dla członka rodziny w trudnej sytuacji, wobec którego nikt nie ma obowiązku jego utrzymania.
Jak odwołać darowiznę?
Jak złożyć oświadczenie o odwołaniu darowizny?
Odwołanie darowizny jest jednostronną czynnością prawną. To znaczy, że dochodzi ono do skutku z chwilą złożenia oświadczenia woli o cofnięciu darowizny przez darczyńcę na rzecz obdarowanego (formalnie rzecz biorąc, w chwili doręczenia tego oświadczenia obdarowanemu).
Oświadczenie o cofnięciu darowizny nie musi mieć żadnej specjalnej treści. Istotne jest to, aby było ono jednoznaczne i zrozumiałe. Należy w nim określić, jaka darowizna jest odwoływana oraz względem kogo, warto również dodać dlaczego ma dojść do cofnięcia darowizny. W praktyce najlepiej przygotować pisemne oświadczenie - podpisane i doręczone obdarowanemu za potwierdzeniem odbioru.
Mimo że art. 900 Kodeksu cywilnego mówi o złożeniu oświadczenia w formie pisemnej (a więc własnoręcznym podpisaniu oświadczenia), będzie ono ważne i skuteczne nawet jeśli zakomunikuje on ustnie obdarowanemu, że odwołuje uczynioną na jego rzecz darowiznę. Każda forma złożenia oświadczenia będzie właściwa, przy czym ustne odwołanie darowizny może być trudniejsze do wykazania w sądzie. Art. 900 Kodeksu cywilnego zastrzega formę pisemną jedynie dla celów dowodowych, a nie pod rygorem nieważności.
Odwołanie darowizny odniesie skutek z chwilą, gdy oświadczenie dojdzie do obdarowanego tak, że mógł zapoznać się z jego treścią. Dojdzie do tego gdy obdarowany przeczyta pismo zawierające oświadczenie o odwołaniu darowizny albo usłyszy wypowiedziane słowa.
Jakie są skutki odwołania darowizny?
W przypadku cofnięcia darowizny z powodu niewdzięczności (darowizny wykonanej oraz niewykonanej), obdarowany powinien albo zwrócić darowaną rzecz, albo oddać darczyńcy jej wartość. Wystąpienie rażącej niewdzięczności ze strony obdarowanego powoduje utratę swobodnego korzystania z darowanej rzeczy przez obdarowanego. Od tej chwili obdarowany powinien mieć na uwadze, że przedmiot darowizny powinien zostać zwrócony darczyńcy.
Nawet jeśli w tej sytuacji obdarowany wyzbędzie się przedmiotu darowizny (np. zużyje darowane pieniądze), w dalszym ciągu będzie zobowiązany do ich zwrotu na rzecz darczyńcy. Zwrot następuje według odpowiednio stosowanych przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 898 § 2 Kodeksu cywilnego).
W przypadku odwołania darowizny niewykonanej, darczyńca jest zwolniony z obowiązku wykonania umowy i nie musi przekazywać przedmiotu darowizny obdarowanemu. Jeżeli darowizna została wykonana w sposób częściowy (np. przekazano część kwoty pieniężnej), powstaje uprawnienie do żądania zwrotu tej części od obdarowanego.
Jeżeli obdarowany poniósł na darowaną rzecz nakłady (np. wyremontował darowane na jego rzecz mieszkanie), należy je rozliczyć przy okazji zwrotu rzeczy, uwzględniając także pobrane przez obdarowanego korzyści (np. czynsz najmu pobierany na skutek zawarcia umowy najmu mieszkania).
Cofnięcie darowizny nieruchomości, a umowa w formie aktu notarialnego
Cofnięcie darowizny w przypadku nieruchomości przebiega dwuetapowo. Samo oświadczenie o odwołaniu darowizny nie przenosi własności nieruchomości z powrotem na darczyńcę. Oświadczenie o cofnięciu darowizny tworzy jedynie obowiązek obdarowanego do zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości.
Zwrotne przeniesienie własności nieruchomości na darczyńcę musi nastąpić w formie aktu notarialnego. W tym celu darczyńca i obdarowany zawierają u notariusza umowę o zwrotnym przeniesieniu własności nieruchomości. Do zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości dochodzi dopiero w momencie zawarcia umowy w akcie notarialnym (a nie w chwili samego cofnięcia darowizny).
Do wizyty u notariusza warto przygotować: umowę darowizny (wcześniejszy akt notarialny) oraz oświadczenie o odwołaniu darowizny wraz z dowodem doręczenia obdarowanemu. Notariusz pobierze taksę notarialną zależną od wartości nieruchomości.
Jeżeli obdarowany odmawia zawarcia umowy w formie aktu notarialnego, pozostaje skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego. Prawomocny wyrok uwzględniający powództwo zastępuje oświadczenie woli obdarowanego o zwrotnym przeniesieniu własności nieruchomości (art. 64 Kodeksu cywilnego i art. 1047 Kodeksu postępowania cywilnego).
W praktyce prawomocny wyrok sądu działa tak, jakby obdarowany podpisał umowę w akcie notarialnym. Na podstawie takiego wyroku można wpisać darczyńcę do księgi wieczystej bez udziału obdarowanego i bez wizyty u notariusza.
Jak wygląda sprawa o odwołanie darowizny w sądzie?
Pozew w sprawie odwołanej darowizny
Jeżeli przedmiotem darowizny była rzecz ruchoma (np. samochód), a obdarowany mimo otrzymania oświadczenia o odwołaniu darowizny rzeczy nie oddał, darczyńca ma prawo złożyć do sądu pozew o wydanie darowanej rzeczy. Jeżeli darowizną były pieniądze, darczyńca musi złożyć do sądu pozew o zapłatę tej kwoty.
Jeżeli przedmiotem darowizny była nieruchomość, a obdarowany mimo otrzymania oświadczenia o odwołaniu darowizny odmawia zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości w formie aktu notarialnego, darczyńca ma prawo złożyć do sądu pozew o nakazanie pozwanemu złożenia oświadczenia woli przenoszącego własność nieruchomości z powrotem na darczyńcę.
Żadnej z tych spraw nie trzeba kierować do sądu, jeżeli obdarowany dobrowolnie odda rzecz albo złoży oświadczenie o zwrotnym przeniesieniu tej rzeczy (formalne złożenie takiego oświadczenia może być konieczne także w przypadku rzeczy ruchomej - na przykład dla przerejestrowania samochodu). Należy pamiętać, że w przypadku nieruchomości zwrotne przeniesienie własności wymaga zawarcia umowy w formie aktu notarialnego przed notariuszem.
Do którego sądu wnieść pozew?
Pozew składa się do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania obdarowanego. W zależności od wartości przedmiotu darowizny sądem rozpoznającym sprawę będzie sąd rejonowy (do 100.000 zł) albo sąd okręgowy (powyżej 100.000 zł). W praktyce sprawy o zwrot darowanej nieruchomości trafiają najczęściej do sądu okręgowego, bo wartość nieruchomości zwykle przekracza tę kwotę.
Jaka jest wysokość opłaty od pozwu w sprawie odwołania darowizny?
Pozew dotyczący cofnięcia darowizny będzie podlegał opłacie, ustalanej w oparciu o tzw. wartość przedmiotu sporu (dotyczy to zarówno pozwu o wydanie rzeczy, pozwu o zapłatę, jak i pozwu o złożenie oświadczenia woli).
Wartość przedmiotu sporu to kwota pieniężna wskazana w pozwie, określająca wartość żądania przekazanego do rozpatrzenia sądowi. Wartością przedmiotu sporu w przypadku rzeczy ruchomych i nieruchomości będzie ich wartość rynkowa, natomiast w przypadku pieniędzy darowana kwota.
Wysokość opłaty od pozwu wynika z art. 13 Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych:
- przy wartości przedmiotu sporu do 500 złotych - 30 złotych;
- przy wartości przedmiotu sporu ponad 500 złotych do 1500 złotych - 100 złotych
- przy wartości przedmiotu sporu ponad 1500 złotych do 4000 złotych - 200 złotych
- przy wartości przedmiotu sporu ponad 4000 złotych do 7500 złotych - 400 złotych
- przy wartości przedmiotu sporu ponad 7500 złotych do 10 000 złotych - 500 złotych
- przy wartości przedmiotu sporu ponad 10 000 złotych do 15 000 złotych - 750 złotych
- przy wartości przedmiotu sporu ponad 15 000 złotych do 20 000 złotych - 1000 złotych
Gdy wartość przedmiotu sporu przekroczy 20 000 zł, opłata od pozwu będzie wynosiła 5% wartości przedmiotu sporu. Opłatę płaci się na rachunek bankowy sądu, do którego wnosi się pozew.
Czy jest możliwe zwolnienie od opłaty sądowej w sprawie o cofnięcie darowizny?
Sąd zajmie się sprawą dotyczącą cofnięcia darowizny dopiero po opłaceniu opłaty sądowej od pozwu przez darczyńcę. Nie każdy może jednak sobie pozwolić na taki wydatek (zwłaszcza jeżeli pozew dotyczy cofnięcia darowizny nieruchomości o dużej wartości). W takich sytuacjach możliwe jest złożenie razem z pozwem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.
Wniosek ma zawierać dokładne dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Zwolnienie od kosztów sądowych zostanie udzielone w całości lub w części, jeżeli sąd uzna, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść opłaty bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie działania powinienem podjąć jeżeli chcę cofnąć darowiznę?
Pierwszym krokiem jest ustalenie, czy zachowanie obdarowanego rzeczywiście może stanowić rażącą niewdzięczność i czy nie upłynął roczny termin od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności.
Drugim krokiem jest przygotowanie pisemnego oświadczenia o odwołaniu darowizny (wskazującego, jaką darowiznę się odwołuje, wobec kogo i z jakiego powodu) oraz doręczenie go obdarowanemu w sposób, który da się później wykazać (najlepiej listem poleconym za potwierdzeniem odbioru).
Trzecim krokiem jest wezwanie obdarowanego do zwrotu przedmiotu darowizny albo do zawarcia umowy przenoszącej zwrotnie własność nieruchomości w formie aktu notarialnego (jeżeli darowizna dotyczyła nieruchomości).
Czwartym krokiem jest dobrowolne załatwienie sprawy (na przykład zwrot pieniędzy albo wizyta u notariusza) albo skierowanie pozwu do sądu: o wydanie rzeczy (zwrot rzeczy ruchomej), o zapłatę (darowizna pieniędzy, ew. zwrot wartości darowizny) albo o nakazanie złożenia oświadczenia woli (zwrotne przeniesienia własności nieruchomości).
Ile kosztuje cofnięcie darowizny?
Wszystko zależy od tego, czy obdarowany odda przedmiot dobrowolnie, czy konieczny będzie proces sądowy. Przy polubownym zwrocie pieniędzy lub rzeczy ruchomej cofnięcie darowizny może nie kosztować nic - wystarczy pisemne oświadczenie i dobrowolny zwrot.
W przypadku nieruchomości trzeba doliczyć koszty notariusza - zwrotne przeniesienie własności w formie aktu notarialnego wymaga zapłaty taksy notarialnej, zależnej od wartości nieruchomości (zwykle od kilkuset złotych do kilku tysięcy złotych).
Jeżeli sprawa trafia do sądu, głównym wydatkiem jest opłata od pozwu (co do zasady 5% wartości przedmiotu sporu) oraz koszty postępowania - w tym ewentualne wynagrodzenie biegłego wyceniającego przedmiot darowizny.
Po zakończeniu sprawy obowiązuje zasada odpowiedzialności za wynik procesu: strona przegrywająca ponosi koszty postępowania, w tym koszty zastępstwa procesowego przeciwnika. Wygrana pozwala więc odzyskać znaczną część wydatków, włącznie z opłatą od pozwu.
Czy można cofnąć darowiznę po 10 latach?
Można - chociaż wiele osób zakłada, że po tylu latach nic się już nie da zrobić. Kluczowy jest bowiem roczny termin liczony od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego, a nie czas od zawarcia umowy darowizny.
Jeżeli więc obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności po 10 latach od przekazania darowizny, darowiznę - także nieruchomości przekazaną w formie aktu notarialnego - wciąż można odwołać.
Czy do odwołania darowizny potrzebny jest notariusz?
Samo oświadczenie o odwołaniu darowizny nie wymaga udziału notariusza - wystarczy pisemne oświadczenie doręczone obdarowanemu. Notariusz jest natomiast niezbędny na etapie zwrotu nieruchomości - zwrotne przeniesienie własności wymaga formy aktu notarialnego.
Przy darowiźnie pieniędzy lub rzeczy ruchomych wszystko może się odbyć bez notariusza i bez sądu - o ile obdarowany dobrowolnie zwróci przedmiot darowizny.
Jak udowodnić rażącą niewdzięczność obdarowanego?
W procesie to darczyńca musi wykazać, że obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Dowodami w sprawach sądowych dotyczących cofnięcia darowizny są najczęściej zeznania świadków (sąsiadów, rodziny, opiekunów), nagrania audio i wideo, dokumentacja medyczna (zwłaszcza gdy naganne zachowanie wywołało rozstrój zdrowia), korespondencja (w tym sms, email, komunikatory internetowe), akta innych postępowań (np. niebieska karta) oraz przesłuchanie stron.
Najmocniejszym dowodem jest prawomocny wyrok skazujący obdarowanego za przestępstwa popełnione przeciwko darczyńcy. Sąd cywilny jest związany ustaleniami takiego wyroku.
W naszej praktyce najlepiej działa połączenie zeznań świadków z dokumentami - razem pokazują szkodę darczyńcy i złą wolę obdarowanego, czyli to, co przesądza o ocenie zachowania.
Czy można cofnąć darowiznę przyrzeczoną (jeszcze niewykonaną)?
Odwołanie przyrzeczonej darowizny wchodzi w grę wtedy, gdy po zawarciu umowy darowizny majątek darczyńcy uległ istotnemu pogorszeniu. Spełnienie przyrzeczonej darowizny nie może bowiem prowadzić do braku środków na własne utrzymanie ani uniemożliwiać wypełnienia ciążących obowiązków alimentacyjnych.
Odwołanie przyrzeczonej darowizny nie wchodzi w grę, gdy darczyńca sam doprowadził do pogorszenia swojej sytuacji z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa.
Co się dzieje z darowizną po śmierci darczyńcy lub obdarowanego?
W chwili śmierci darczyńcy prawo do cofnięcia darowizny co do zasady wygasa - jego spadkobiercy mogą odwołać darowiznę tylko w trzech przypadkach opisanych wyżej (m.in. przy umyślnym pozbawieniu go życia). Po śmierci obdarowanego cofnięcie darowizny nie jest już możliwe. Inną sytuacją jest odwołanie darowizny za życia i dochodzenie roszczeń po śmierci obdarowanego albo darczyńcy - ich spadkobiercy wstępują w sytuację prawną swoich poprzedników prawnych.
Warto pamiętać, że darowizny dokonane za życia mogą mieć znaczenie także dla rozliczeń majątku spadkowego, m.in. przy zachowku.
Ile trwa sprawa o odwołanie darowizny?
Postępowanie przed sądem pierwszej instancji trwa zwykle od 1 roku do dwóch lat - zależnie od liczby świadków i potrzeby przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego (np. co do autentyczności dokumentów, stanu zdrowia). Przed zakończeniem sprawy obdarowany nie ma obowiązku zwrotu przedmiotu darowizny, dlatego warto rozważyć złożenie wniosku o zabezpieczenie roszczenia (np. poprzez zakaz zbywania nieruchomości albo zablokowanie pieniędzy na rachunku bankowym).
Po zakończeniu sprawy prawomocny wyrok pozwala odzyskać przedmiot darowizny, a przy nieruchomości zastępuje oświadczenie woli obdarowanego (które w innym przypadku składa się w akcie notarialnym).
Czy zwykły konflikt rodzinny wystarczy do cofnięcia darowizny?
Zwykłe konflikty rodzinne, sprzeczki czy rozczarowanie zachowaniem obdarowanego nie wystarczą - zazwyczaj są one formą niewdzięczności, ale na odwołanie darowizny pozwala dopiero rażąca niewdzięczność (czyli niewdzięczność o szczególnym nasileniu). Zachowanie rażąco niewdzięczne musi być wysoce naganne, zawinione i wynikać ze złej woli - jak rażące naruszenie obowiązków rodzinnych, przemoc czy przestępstwa.
Próg jest wysoki - sądy oceniają wagę, stopień i uporczywość zachowania. Im poważniejsza niewdzięczność, tym większa szansa powodzenia.
Czy cofnięcie darowizny wymaga zgody obdarowanego?
Zgoda obdarowanego nie jest do niczego potrzebna - odwołanie darowizny jest jednostronną czynnością prawną. Wystarczy, że oświadczenie dojdzie do obdarowanego tak, aby mógł zapoznać się z jego treścią.
Współdziałanie obdarowanego przyda się dopiero na etapie zwrotu przedmiotu darowizny - jeśli go zabraknie, pozostaje droga sądowa, a rozliczenia nastąpią według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
⚖️ Pomoc prawna w Krakowie
Doradzę, kiedy można odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności, i poprowadzę sprawę.