Umowa Pożyczki

autor: adwokat Wojciech Rudzki

Ostatnia aktualizacja w dniu 6 stycznia 2026 roku

Chociaż umowa pożyczki w powszechnym przekonaniu dotyczy pieniędzy (w złotych albo w walucie obcej), to może ona polegać także na przekazaniu pożyczkodawcy określonej ilości rzeczy oznaczonych co do gatunku. Umowa pożyczki budzi wiele emocji, zwłaszcza kiedy ze względu na zmiany w stanie majątkowym pożyczkobiorcy zwrot pożyczki staje się mało prawdopodobny. Z tego powodu powinieneś wiedzieć w jaki sposób zawierać bezpieczną umowę pożyczki – w jakiej formie to zrobić, jaką powinna mieć treść oraz jakiego zabezpieczenia może udzielić pożyczkobiorca. Po przeczytaniu tego artykułu poznasz odpowiedzi między innymi na następujące pytania:

• na czym polega umowa pożyczki
• czy można udzielić pożyczki w innej walucie
• co powinna zawierać umowa pożyczki
• czy pożyczka powinna być zawarta w formie pisemnej i zawierać podpisy obu stron
• kiedy można wypowiedzieć umowę pożyczki
• kiedy roszczenie o zwrot pożyczki staje się wymagalne
• jak zabezpieczyć zwrot pożyczki, aby dłużnik nie mógł go uniknąć
• czy istnieje obowiązek zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych w związku z udzieleniem pożyczki

Umowa pożyczki – informacje podstawowe

Na czym polega umowa pożyczki?

Umowa pożyczki jest umową, na podstawie której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego pożyczkę (pożyczkobiorcę) określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku oraz tej samej jakości (art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego).

Chociaż z powyższego wynika, że umowa pożyczki może dotyczyć nie tylko pieniędzy, to zawieranie umów pożyczki dotyczących innych rzeczy ruchomych (oznaczonych tylko co do gatunku – na przykład 10 ton węgla) należy obecnie do rzadkości.

Kto może zawrzeć umowę pożyczki?

Stronami umowy pożyczki są:

• dający pożyczkę (pożyczkodawca)
• biorący pożyczkę (pożyczkobiorca)

Przepisy nie ograniczają tego kto może być pożyczkobiorcą albo pożyczkodawcą. Możliwe jest zawarcie umowy przez dwóch przedsiębiorców pomiędzy sobą, przez przedsiębiorcę oraz konsumenta, oraz przez dwóch “konsumentów” (to jest osoby nie mające przy zawarciu umowy pożyczki statusu ani przedsiębiorcy, ani konsumenta)

W zależności od tego kto będzie stroną umowy pożyczki, zastosowanie mogą znaleźć różne przepisy prawa. W przypadku zawarcia umowy pożyczki pomiędzy przedsiębiorcą oraz konsumentem znajdą zastosowanie przepisy dot. stosowania wzorców umownych oraz niedozwolonych postanowień umownych (klauzul abuzywnych), a także inne narzędzia ochrony konsumenta (w szczególności dotyczące umów zawieranych na odległość oraz umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa).

Co można pożyczyć w ramach umowy pożyczki?

Wbrew powszechnemu przekonaniu umowa pożyczki dotyczy nie tylko pieniędzy. Zgodnie z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego, przedmiotem pożyczki (czyli rzeczą pożyczoną) mogą być:

• pieniądze w postaci gotówki lub w postaci bezgotówkowej (przekaz pieniężny)
• rzeczy oznaczone co do gatunku

Czym są rzeczy oznaczone co do gatunku?

Rzeczy oznaczone co do gatunku są to rzeczy zastępowalne – można je zastąpić innymi rzeczami tego samego „gatunku” (rodzaju). Przykładem rzeczy oznaczonych co do gatunku będzie węgiel, zboże czy jabłka (o określonych parametrach, gatunkach, kaloryczności itp.). 

Umowa pożyczki powinna określać „gatunek” rzeczy będącej przedmiotem umowy pożyczki w taki sposób, aby nie istniała wątpliwość ani co do tego co ma być pożyczone, ani co do tego co ma być oddane. To znaczy, że oprócz wskazania konkretnego rodzaju (gatunku) rzeczy celowe jest dokładne określenie parametrów i cech tego przedmiotu. W przypadku węgla możliwe jest określenie jego rodzaju, kaloryczności, zawartości siarki, wilgotności.

Pożyczka w walucie obcej

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, pożyczka może zostać udzielona zarówno w walucie polskiej jak i obcej. W przypadku zawarcia umowy, której przedmiotem jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, pożyczkobiorca może ją zwrócić w umówionej walucie albo w walucie polskiej (art. 358 § 1 Kodeksu cywilnego).

Jeżeli pożyczkobiorca chce zwrócić dług zaciągnięty w walucie obcej w polskich złotych, to w takiej sytuacji kwota podlegająca zwrotowi w walucie krajowej, podlega przeliczeniu według kursu średniego ogłoszonego przez NBP na dzień, w którym pożyczka powinna zostać zwrócona. Jeśli po stronie pożyczkobiorcy dochodzi do opóźnienia w oddaniu pożyczonej sumy, pożyczkodawca może żądać zwrotu w walucie polskiej po średnim kursie NBP na dzień zwrotu pieniędzy.

Możliwość wyboru waluty ograniczona może zostać przez:

• przepisy prawa
• orzeczenie sądowe, które jest podstawą zobowiązania
• samą umowę, w której zastrzec można, że zwrot pieniędzy może nastąpić wyłącznie w walucie wynikającej z treści porozumienia

W każdym ze wskazanych powyżej przypadków zwrot koty pożyczki musi nastąpić w walucie wskazanej w umowie. Wzór umowy zamieszczony poniżej dotyczy pożyczek udzielanych oraz zwracanych w złotych polskich.

Na jaki okres można udzielić pożyczki?

Kluczowym elementem umowy pożyczki jest to, że pożyczkodawca może przez pewien czas korzystać z przedmiotu pożyczki (pożyczonej kwoty pieniężnej). Strony same ustalają czy będzie to pożyczka krótkoterminowa czy długoterminowa. Przepisy Kodeksu cywilnego nie ograniczają długości okresu, na który udziela się pożyczki. W związku z tym, strony umowy pożyczki mogą dowolnie kształtować jej długość.

Jeżeli termin zwrotu pożyczki nie został określony w treści umowy pożyczki, to umowa pożyczki będzie zawarta na czas nieoznaczony (nieokreślony). W takim przypadku, dłużnik będzie zobowiązany do zwrotu pożyczki (będzie musiał zwrócić pożyczone rzeczy lub pieniądze) w ciągu sześciu tygodni od dnia w którym pożyczkodawca wypowiedział umowę pożyczki) (art. 723 Kodeksu cywilnego).

Pożyczkodawca oraz Pożyczkobiorca mogą ukształtować zasady wypowiadania umowy pożyczki w dowolny sposób. Wprowadzenie możliwości wypowiedzenia umowy pożyczki może dotyczyć nie tylko pożyczki udzielonej na czas nieokreślony (nieoznaczony), ale także pożyczki udzielonej na czas określony (oznaczony). Możliwe jest wprowadzenie do umowy pożyczki prawa wypowiedzenia umowy zarówno z zachowaniem okresu wypowiedzenia, jak i bez zachowania okresu wypowiedzenia.

W jakiej formie należy zawrzeć umowę pożyczki?

Umowa pożyczki można zostać zawarta w dowolnej formie (ustnej, pisemnej, pisemnej z notarialnie poświadczonymi podpisami, aktu notarialnego lub nawet formie dorozumianej). Jednak, gdy wartość pożyczki przekracza tysiąc złotych, umowa pożyczki powinna zostać zawarta w formie dokumentowej (art. 720.2 § 2 Kodeksu cywilnego). 

Do zachowania formy dokumentowej wystarcza złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentu. Oświadczenia woli powinny być wyrażone w taki w sposób, aby można było ustalić osoby składające te oświadczenia. Przez dokument należy rozumieć nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią. Przykładem formy dokumentowej jest email, sms, wiadomość na facebooku.

Brak zachowania formy dokumentowej nie pociąga za sobą nieważności takich umów, lecz powoduje trudności dowodowe w przypadku skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego (jeżeli pożyczkobiorca nie zwróci pożyczki). W takim przypadku, jeżeli umowa nie zostanie zawarta w formie dokumentowej, nie będzie dopuszczalne prowadzenie dowodu z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt zawarcia umowy pożyczki (art. 74 § 1 Kodeksu cywilnego).

Wymienione powyżej ograniczenia w dowodzeniu swoich racji nie będą dotyczyć wszystkich sytuacji. Prowadzenie dowodu z przesłuchania świadków i przesłuchania stron będzie możliwej jeżeli:

• każda ze stron umowy zgodzi się na przeprowadzenie takiego dowodu (art. 74 § 2 Kodeksu cywilnego)
• konsument zażąda tego w sporze z przedsiębiorcą (art. 74 § 2 Kodeksu cywilnego)
• fakt zawarcia jest uprawdopodobniony za pomocą dokumentu – np. prowadzono w tej sprawie korespondencję e-mail już po zawarciu umowy (art. 74 § 2 Kodeksu cywilnego)
• umowa pożyczki została zawarta pomiędzy przedsiębiorcami (art. 74 § 4 Kodeksu cywilnego)

Z punktu widzenia celów dowodowych, umowę najlepiej jest zatem zawrzeć w zwykłej formie pisemnej, w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym albo w formie aktu notarialnego. W typowych sytuacjach porozumienie jest zawierane w formie pisemnej. W przypadku pożyczek na większe kwoty umowa pożyczki jest często zawierana w formie aktu notarialnego, zwłaszcza jeżeli jest połączona z ustanowieniem zabezpieczenia w postaci oświadczenia o poddaniu się rygorowi egzekucji co do zapłaty.

Treść umowy pożyczki

Minimalna treść umowy sprowadza się w zasadzie do określenia pożyczanego przedmiotu oraz stron zawierających umowę (pomiędzy kim jest zawarte porozumienie). Jeżeli w umowie określono te dane możemy uznać, że doszło do jej skutecznego zawarcia.

W typowej sytuacji umowa pożyczki zawiera jednak więcej postanowień. Możemy przyjąć, że w typowych sytuacjach powinna ona określać:

• miejsce zawarcia umowy i data zawarcia umowy
• strony: określenie pełnych danych stron umowy (imiona i nazwiska, miejsca zamieszkania, PESEL, numer i seria dowodu osobistego; w przypadku osób prawnych nazwę / firmę, adres rejestrowy, NIP, REGON, numer KRS, oraz pełne dane osoby reprezentującej taki podmiot)
• osoby występujące w imieniu stron umowy wraz z ich danymi (jeśli takowe występują)
• określenie pożyczanego przedmiotu
• miejsce i sposób przekazania przedmiotu (ew. dane potrzebne do przelewu środków pieniężnych)
• termin przekazania przedmiotu pożyczki (kwoty pożyczki)
• termin zwrotu pożyczki (pamiętać należy, że jeśli taki termin nie zostanie wskazany przyjmuje się, że pożyczka powinna zostać zwrócona w ciągu sześciu tygodni po skutecznym wypowiedzeniu)
• wynagrodzenie pożyczkodawcy (np. procent od udzielonej kwoty pieniędzy)
• warunki wypowiedzenia umowy pożyczki
• podpisy pożyczkodawcy i pożyczkobiorcy

Warto, aby umowa pożyczki określała też sposób zabezpieczenia spłaty pożyczki. Przykładem takich zabezpieczeń jest wystawienie weksla albo złożenie w formie aktu notarialnego oświadczenia o poddaniu się rygorowi egzekucji co do zapłaty (zwroty pożyczki i ewentualnych odsetek). Kwestię zabezpieczeń umowy pożyczki omówimy jeszcze w dalszej części tego artykułu.

Wzór prostej umowy pożyczki

W tym miejscu znajdziesz wzór prostej umowy pożyczki.

Kraków, dnia 1 lutego 2026 roku (miejsce zawarcia umowy, data)

UMOWA POŻYCZKI (wzór)

zawarta pomiędzy:

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. (“Pożyczkodawca”)(dokładne określenie strony)

a

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. (“Pożyczkobiorca”)(dokładne określenie strony)

§1

1. Pożyczkodawca udziela Pożyczkobiorcy pożyczki w postaci ………………………………………………………………………………………………………….. (dokładne określenie przedmiotu pożyczki).

§2

1. Pożyczkodawca przekaże Pożyczkobiorcy przedmiot umowy określony w §1, w dniu ……………………………. (data przekazania pożyczki), w…………………………………………….. (miejsce przekazania pożyczki).

2. Pożyczkobiorca wystawi Pożyczkodawcy pokwitowanie odbioru wraz z momentem przekazania przedmiotu umowy.

§3

1. Pożyczkobiorca zwróci Pożyczkodawcy przedmiot umowy do dnia ………………………………………… (data zwrotu pożyczki). Przedmiot umowy zostanie zwrócony w miejscu wskazanym przez Pożyczkodawcę.

2. Pożyczkobiorca może zwrócić przedmiot umowy przed terminem wskazanym w §3 ust. 1.

§4

1. W sprawach nieuregulowanych w niniejszej umowie stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego.

2. Wszelkie zmiany niniejszej umowy wymagają zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.

3. Ewentualne spory mogące wyniknąć w związku z realizacją niniejszej Umowy będą rozstrzygane przez sąd każdorazowo właściwy dla miejsca zamieszkania/siedziby Pożyczkodawcy/Pożyczkobiorcy.

4. Umowę sporządzono w …………… jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze stron.

………………………………………….

(podpis Pożyczkobiorcy)

………………………………………….

(podpis Pożyczkodawcy)

Odsetki w umowie pożyczki

Czy umowa pożyczki musi przewidywać odsetki?

Z przepisów Kodeksu cywilnego wynika zasada nieodpłatności umowy pożyczki. Jeżeli w umowie pożyczki nie zostanie określone, że za korzystanie z przedmiotu pożyczki należy się wynagrodzenie (np. odsetki od pożyczonych pieniędzy), to umowę będzie umową nieodpłatną. 

Nieodpłatność umowy pożyczki nie oznacza, że umowa pożyczki może być utożsamiona z umową darowizny. W przypadku umowy darowizny, własność rzeczy (pieniędzy) jest przenoszona na obdarowanego, który nie jest zobowiązany do zwrotu przedmiotu darowizny. Umowa pożyczki przenosi własność rzeczy lub pieniędzy na osobę pożyczającą, ale jest ona zobowiązana do zwrotnego ich przeniesienia na pożyczkodawcę (po upływie okresu obowiązywania umowy pożyczki).

Jakie odsetki może przewidywać umowa pożyczki?

Kodeks cywilny rozróżnia dwa podstawowe rodzaje odsetek, które mogą być zastrzeżone w umowie pożyczki:

1. Odsetki kapitałowe – uregulowane w art. 359 Kodeksu cywilnego
2. Odsetki za opóźnienie – uregulowane w art. 481 Kodeksu cywilnego

Odsetki kapitałowe w umowie pożyczki

Odsetki kapitałowe stanowią “zapłatę” za możliwość korzystania z pożyczonych rzeczy (lub pieniędzy). Ich wysokość może zostać określona w umowie, a jeśli nie zostanie ona określona w umowie należą się odsetki ustawowe. Pomimo możliwości umownego określenia wysokości odsetek, Kodeks cywilny przeciwdziałając praktykom lichwiarskim, zakreślił maksymalną wysokość odsetek kapitałowych tzw. odsetki maksymalne. Jeśli odsetki określone w umowie przekraczają wysokość odsetek maksymalnych, pożyczkodawca może domagać się odsetek w wysokości odsetek maksymalnych.

Sposób obliczenia wysokości ustawowych odsetek kapitałowych:

1. Wysokość odsetek ustawowych to suma stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktów procentowych
2. Wysokość odsetek maksymalnych to dwukrotność odsetek ustawowych wskazanych powyżej

Stopa referencyjna NBP jest zmienna i ustalana przez Narodowy Bank Polski. Aktualną wysokość stopy referencyjnej można sprawdzić na stronie NBP: https://nbp.pl/polityka-pieniezna/decyzje-rpp/podstawowe-stopy-procentowe-nbp/

Odsetki za opóźnienie w umowie pożyczki

Odsetki za opóźnienie pełnią inną rolę niż odsetki kapitałowe. W przypadku pożyczek stanowią one formę rekompensaty za “przetrzymanie” pożyczonego kapitału, jak również służą do “zmotywowania” biorącego do terminowego zwrotu pożyczki.

Podobnie jak w przypadku odsetek kapitałowych, również odsetki za opóźnienie mogą zostać określone w umowie. W przypadku braku takiego postanowienia w umowie pożyczkodawca może domagać się odsetek ustawowych za opóźnienie. Tak samo jak miało to miejsce w przypadku odsetek kapitałowych, wysokość odsetek za opóźnienie przewidzianych w umowie, nie może przekroczyć odsetek maksymalnych za opóźnienie. 

Sposób obliczenia wysokości ustawowych odsetek za opóźnienie:

1. Wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie to suma stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych.
2. Wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie to dwukrotność odsetek ustawowych za opóźnienie wskazanych powyżej.

Stopa referencyjna NBP jest zmienna i ustalana przez Narodowy Bank Polski. Aktualną wysokość stopy referencyjnej można sprawdzić na stronie NBP:  https://www.nbp.pl/home.aspx?f=/dzienne/stopy.htm

Wysokość odsetek w styczniu 2026 roku

W dniu 6 stycznia 2006 roku, czyli w dniu opublikowania tego artykułu odsetki wynoszą:

• odsetki ustawowe (kapitałowe): 7.50% w skali roku
• odsetki ustawowe za opóźnienie: 9.50% w skali roku

Odsetki w przypadku wcześniejszej spłaty długu pożyczkowego

Należy pamiętać, że w przypadku spłaty pożyczki, zawartej z osobą fizyczną i niezwiązanej bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową tej osoby, przed terminem określonym w umowie nie można żądać odsetek za okres pozostały do zakończenia okresu, na który zgodnie z umową została udzielona pożyczka (art. 720.5 § 1 Kodeksu cywilnego).

Jeżeli doszło do spłaty pożyczki przed terminem określonym w umowie pożyczki, poniesione pozaodsetkowe koszty ulegają obniżeniu o te koszty, które dotyczą okresu, o który skrócono czas obowiązywania porozumienia, chociażby pożyczkobiorca poniósł je przed tą spłatą (art. 720.5 § 2 Kodeksu cywilnego).

Inne pozaodsetkowe koszty umów pożyczkowych

Jakie koszty inne niż odsetki może przewidywać umowa pożyczki?

Zgodnie z art. 720.1 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego możliwe jest żądanie od pożyczkobiorcy odsetek oraz pozaodsetkowych kosztów, o ile nie naruszają one przepisów prawa. Dopuszczalne przez kodeks cywilny jest żądanie pozaodsetkowych kosztów w postaci:

1. marż, prowizji lub opłat związanych z przygotowaniem umowy pożyczki, udzieleniem pożyczki lub jej obsługą, albo kosztów o podobnym charakterze
2. opłat związanych z odroczeniem terminu spłaty pożyczki, jej nieterminową spłatą albo kosztów o podobnym charakterze
3. kosztów usług dodatkowych, w szczególności kosztów ubezpieczeń, kosztów związanych z ustanowieniem zabezpieczenia pożyczki, kosztów pozyskiwania informacji dotyczących biorącego pożyczkę, w przypadku gdy ich poniesienie jest niezbędne do zawarcia umowy

– z wyłączeniem opłat notarialnych oraz podatków, które strony są zobowiązane ponieść w związku z zawarciem umowy.

Ponadto, jeżeli pożyczkodawcę reprezentuje przy zawarciu porozumienia agent lub inna osoba, za której pośrednictwem pożyczkodawca zawiera umowę lub przy której pomocy wykonuje swoje zobowiązanie, do pozaodsetkowych kosztów związanych z zawarciem umowy pożyczki wlicza się również wynagrodzenie agenta lub tej osoby, o ile ponosi je pożyczkobiorca (art. 720.1 § 3 Kodeksu cywilnego).

Jaka jest maksymalna wysokość kosztów pozaodsetkowych w umowie pożyczki?

Pomimo tego, że Kodeks cywilny zezwala na nakładanie na pożyczkobiorcę innych niż odsetki kosztów związanych z zawarciem umowy pożyczki, to wysokość tych kosztów jest ograniczona (limitowana). Limit ten obowiązuje w przypadku umów pożyczek pieniężnych zawieranych z osobą fizyczną i niezwiązanej bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową tej osoby (art. 720.2 § 1 Kodeksu cywilnego). 

Przepisy prawa nie ustanawiają jednej kwoty, której nie mogą przekroczyć koszty pozaodsetkowe. Dla każdej umowy pożyczki konieczne będzie wyliczenie maksymalnych kosztów pozaodsetkowych. Wysokość maksymalnych kosztów odsetkowych należy ustalić z wykorzystaniem wskazanego poniżej wzoru:

M P K = K * n/R x 20%

Poszczególne symbole wykorzystane we wzorze oznaczają:

• MPK – maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów
• K – całkowitą pożyczoną kwotę, rozumianą jako suma wszystkich środków pieniężnych nieobejmujących współfinansowanych kosztów pożyczki, które pożyczkodawca wydaje pożyczkobiorcy na podstawie umowy
• n – okres spłaty wyrażony w dniach, licząc od dnia wydania przedmiotu pożyczki
• R – liczbę dni w roku

Spróbujmy wyliczyć, ile mogą wynosić maksymalne koszty pozaodsetkowe jeżeli zawarta została umowa pożyczki, której wartość wynosi 5.000 zł na okres 90 dni. 

MKP= 5000 zł * 90/365 x 20%

MKP= 5000 zł * 0,24 x 0,2

MKP= 240 zł

W takim przypadku, Maksymalne koszty pozaodsetkowe dla kwoty 5000 zł pożyczonej na 90 dni (w przypadku roku o długości 365 dni) wynoszą 240 zł.

Przy wyliczaniu maksymalnych kosztów pozaodsetkowych należy pamiętać, że pozaodsetkowe koszty, w całym okresie spłaty nie mogą być wyższe od 25% całkowitej pożyczonej kwoty (art. 720.2 § 2 Kodeksu cywilnego). Jeżeli zaś pozaodsetkowe koszty przekraczają maksymalną wysokość pozaodsetkowych kosztów określoną z wykorzystaniem powyższego wzoru, należą się pozaodsetkowe koszty w maksymalnej, dopuszczalnej przez prawo wysokości (art. 720.2 § 3 Kodeksu cywilnego). Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów (art. 720.2 § 4 Kodeksu cywilnego).

Obowiązek wyliczenia maksymalnych kosztów pozaodsetkowych spoczywa na pożyczkodawcy. Zgodnie z art. 720.4 Kodeksu cywilnego, dający pożyczkę informuje biorącego pożyczkę w sposób jednoznaczny i zrozumiały o łącznej wysokości pozaodsetkowych kosztów, wysokości odsetek oraz kwocie należnej z tytułu odsetek, którą jest on zobowiązany zapłacić w związku z zawarciem porozumienia.

Jakie są prawa i obowiązki pożyczkodawcy

Jakie są prawa pożyczkodawcy?

Z umowy pożyczkowej wynika szereg praw i obowiązków dla pożyczkodawcy, które zasadniczo powstają wraz z chwilą zawarcia umowy pożyczki. Jeśli chodzi o prawa, pożyczkobiorca może:

• domagać się zwrotu tej samej ilości pieniędzy albo tej samej ilości rzeczy tożsamego gatunku i tej samej jakości
• odstąpić od umowy i odmówić wydania przedmiotu umowy, który miał zostać pożyczony, jeśli zwrot przedmiotu jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego pożyczkobiorcy
• żądać zwrotu od dłużnika w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu umowy, jeśli nie określono innego terminu zwrotu

Jakie są obowiązki pożyczkodawcy?

Jeśli chodzi o obowiązki wynikające z umowy pożyczki, to pożyczkodawca powinien:

• przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku
• naprawić szkodę wyrządzoną pożyczkobiorcy przez to, że pożyczany przedmiot miał wady i nie zawiadomił pożyczkobiorcy o tych wadach
• poinformować biorącego pożyczkę w sposób jednoznaczny i zrozumiały o łącznej wysokości pozaodsetkowych kosztów, wysokości odsetek oraz kwocie należnej z tytułu odsetek, którą jest on zobowiązany zapłacić w związku z zawarciem umowy

Obowiązek wydania przedmiotu (kwoty) pożyczki

Zawierając umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się do wydania przedmiotu pożyczki na rzecz biorącego (udzielenie pożyczki). Na ogół w umowie pożyczkowej ustala się termin, w którym ma być wydany przedmiot pożyczki. Jeśli jednak umowa pożyczki nie określa terminu wydania przedmiotu umowy, przedmiot pożyczki powinien być wydany niezwłocznie po wezwaniu przez pożyczkobiorcę.

Wady przedmiotu pożyczki

W przypadku pożyczki dotyczącej rzeczy oznaczonych co do gatunku, może zdarzyć się, że rzecz będąca przedmiotem pożyczki ma wady fizyczne lub prawne. W takim przypadku, pożyczkodawca odpowiada za szkodę, którą wyrządził pożyczkobiorcy przez to, że wiedząc o wadach przedmiotu pożyczki nie zawiadomił go o nich (art. 724 Kodeksu cywilnego). Jednak, gdy pożyczkobiorca mógł z łatwością zauważyć wadę, pożyczkodawca jest zwolniony od odpowiedzialności.

Wadą fizyczną jest niezgodność przedmiotu pożyczki z umową. Natomiast z wadą prawną mamy do czynienia, gdy przedmiot umowy pożyczki stanowi własność osoby trzeciej albo jest obciążony prawem osoby trzeciej, a także jeśli ograniczenie w korzystaniu lub rozporządzaniu przedmiotem pożyczki wynika z decyzji lub orzeczenia właściwego organu.

Odstąpienie od umowy pożyczki przez pożyczkodawcę

Na podstawie art. 721 Kodeksu cywilnego jest możliwe odstąpienie od umowy pożyczki przez pożyczkodawcę oraz prawo do odmowy wydania jej przedmiotu, jeżeli wątpliwe jest, że pożyczkobiorca zwróci pożyczkę z powodu jego złego stanu majątkowego. Zwrot może być wątpliwy w przypadku złego stanu majątkowego osoby zaciągającej pożyczkę. Wątpliwości takie zachodzą, jeżeli wszystkie okoliczności przemawiają za tym, że pożyczka nie zostanie zwrócona. Stanu tego nie należy jednak mylić z niewypłacalnością (jest bardziej zaawansowanym stanem).

Pożyczkodawca nie może odstąpić od umowy pożyczki, jeżeli:

• doszło już do wydania przedmiotu pożyczki na rzecz pożyczkobiorcy (np. do przekazania pieniędzy)
• w chwili zawarcia umowy wiedział o złym stanie majątkowym pożyczkobiorcy lub z łatwością mógł się o nim dowiedzieć

Jeżeli umowa pożyczki została zawarta w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej odstąpienie od umowy powinno zostać złożone w takiej samej formie. Jeżeli natomiast umowa pożyczki została zawarta w innej formie szczególnej (np. w formie aktu notarialnego), oświadczenie o odstąpieniu powinno być stwierdzone pismem.

Prawa i obowiązki pożyczkobiorcy

Prawa pożyczkobiorcy

Z umowy pożyczki wynika także szereg praw i obowiązków pożyczkobiorcy. Jeśli chodzi o prawa, to może on wraz z chwilą zawarcia umowy pożyczki:

• otrzymać na własność od dającego pożyczkę określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku
• domagać się naprawienia szkody wyrządzonej przez dającego pożyczkę przez to, że wiedząc o wadach przedmiotu pożyczki nie zawiadomił go o nich

Obowiązki pożyczkobiorcy

Jeśli natomiast chodzi o obowiązki, to biorący zobowiązuje się zwrócić pożyczkodawcy tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości a także ponieść koszty udzielonej pożyczki (marże, opłaty, koszty).

Umowa pożyczki powinna jednoznacznie określać w jakim terminie dojdzie do zwrotu przedmiotu pożyczki. Umowa pożyczki często określa, że zostaje zawarta na z góry określony okres (na czas oznaczony) po upływie tego terminu powinno dojść do zwrotu przedmiotu pożyczki. 

Jeśli umowa pożyczki nie określa przez jaki czas będzie obowiązywała, ani też nie przewiduje terminu zwrotu przedmiotu pożyczki, to przedmiot pożyczki podlega zwrotowi w terminie 6 tygodni od wypowiedzenia umowy pożyczki przez pożyczkodawcę (jeżeli zastrzeżone są inne warunki wypowiedzenia to od dnia ich spełnienia). Termin zwrotu pożyczki może być skrócony lub wydłużony przez treść porozumienia.

Przedawnienie roszczeń z umowy pożyczki

Roszczenie pożyczkodawcy o zwrot pożyczki przedawnienia ulega przedawnieniu z upływem terminów przedawnienia wskazanych w art. 118 kodeksu cywilnego. Terminy te wynoszą:

• 3 lata jeżeli umowa pożyczki była związana z prowadzeniem działalności gospodarczej (jeżeli roszczeń chce dochodzić przedsiębiorca niezależnie od tego czy jest pożyczkobiorcą, czy pożyczkodawcą)
• 6 lat w pozostałych przypadkach

Art. 722 Kodeksu cywilnego przewiduje jeszcze jeden termin przedawnienia – 6 miesięczny termin przedawnienia roszczenia biorącego pożyczkę o wydanie przedmiotu pożyczki. Termin ten biegnie od dnia, kiedy przedmiot pożyczki miał być wydany biorącemu pożyczkę.

Zabezpieczenie zwrotu pożyczki

W jaki sposób można zabezpieczyć zwrot pożyczki?

Z zawarciem umowy pożyczki często związana jest chęć zabezpieczenia roszczenia o zwrot kwoty pożyczki (przedmiotu pożyczki). Ustanowienie odpowiedniego zabezpieczenia może zwiększyć szanse albo na zwrot przedmiotu pożyczki w ogóle albo służyć jego szybszemu przymusowemu odzyskaniu (np. poprzez uniknięcie prowadzenia pełnego postępowania sądowego).

Umowa pożyczki może przewidywać, że pożyczkobiorca udzieli zabezpieczenia zwrotu pożyczonych pieniędzy lub rzeczy. Typowymi sposobami zabezpieczenia pożyczki są:

• umowa poręczenia zawarta z inną osobą
• oświadczenie o poddaniu się rygorowi egzekucji co do zapłaty złożone w formie aktu notarialnego
• weksel
• hipoteka
• zastaw zwykły lub zastaw rejestrowy (np. na samochodzie)
• przewłaszczenie za zabezpieczenie

Zgoda małżonka pożyczkobiorcy na zawarcie umowy pożyczki

Szansę na skuteczne wyegzekwowanie długu wynikającego z umowy pożyczki przez komornika zwiększa możliwość prowadzenia egzekucji z majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską. Zawierając umowę pożyczki z osobą pozostającą w związku małżeńskim należy pamiętać o uzyskaniu zgody drugiego małżonka na zaciągnięcie zobowiązania. Zgoda nie może zostać udzielona w dowolnej formie, a powinna być udzielona w formie pisemnej. Jeżeli zgoda taka nie będzie udzielona w takiej formie (nawet jeżeli małżonek wiedział i akceptował zaciągnięcie pożyczki), to nie będzie możliwe prowadzenie egzekucji z majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską.

Do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego osoby biorącej pożyczkę jest konieczne jest nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi tej osoby. Zgodnie z art. 787 Kodeksu postępowania cywilnego jest to możliwe tylko jeżeli pożyczkodawca wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika.

Uzyskanie zgody małżonka na zawarcie umowy pożyczki umożliwia prowadzenie egzekucji z majątku osobistego pożyczkobiorcy oraz majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską. Jeżeli pożyczkodawca chce uzyskać możliwość prowadzenia egzekucji z majątku osobistego małżonka biorącego pożyczkę konieczne jest zawarcie umowy poręczenia (małżonek jednej ze stron zobowiązuje się do spłaty pożyczki na podstawie umowy poręczenia).

Ograniczenia w zabezpieczeniu umów pożyczki pieniężnej zawieranej z osobą fizyczną

Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują szczególne zasady ustanawiania zabezpieczeń w przypadku umów pożyczki pieniężnej zawieranej z osobą fizyczną i niezwiązanej bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową tej osoby (720.3 § 1 Kodeksu cywilnego w związku 720.2 § 1 Kodeksu cywilnego).

W takim przypadku, w umowie pożyczki należy wskazać sposób zabezpieczenia oraz rzecz lub prawo majątkowe będące przedmiotem zabezpieczenia i jego wartość albo określoną w inny sposób sumę zabezpieczenia (art. 720.3 § 1 Kodeksu cywilnego). Postanowienia takie muszą znaleźć się w umowie, w innym wypadku będą one nieważne (art. 720.3 § 2 Kodeksu cywilnego).

Dodatkowo, art. 720.3 § 2 Kodeksu ogranicza, że wysokość sumy zabezpieczenia roszczeń z tytułu takiej umowy nie może być wyższa od sumy łącznie:

1. kwoty pożyczki
2. odsetek maksymalnych obliczonych bezpośrednio od tej kwoty za okres, na który została udzielona pożyczka
3. odsetek maksymalnych za opóźnienie obliczonych od kwoty pożyczki za okres do 6 miesięcy
4. maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów

Wskazanych powyżej ograniczeń dotyczących zabezpieczenia nie stosuje się w przypadku zabezpieczenia w postaci hipoteki oraz zastawu rejestrowego (art. 720.3 § 4 Kodeksu cywilnego).

Pożyczka udzielona członkom najbliższej rodziny

Umowa pożyczki zawierana pomiędzy członkami najbliższej rodziny nie różni się w istotny sposób od umowy pożyczki zawieranej z osobą obcą. Pomimo tego, że strony zawierające umowę są dla siebie członkami najbliższej rodziny, ostrożność nakazuje, aby umowa została mimo wszystko zawarta co najmniej w formie dokumentowej (co umożliwi dowodzenie swoich racji przed sądem, jeżeli pożyczka nie zostanie zwrócona).

Kluczową różnicą pomiędzy zwykłą umową pożyczki zawieraną pomiędzy członkami rodziny jest możliwość zwolnienia stron umowy z konieczności zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC), ze względu na przynależność członków rodziny do I grupy podatkowej. O kwestii podatku od czynności cywilnoprawnych przeczytasz w dalszej części tego artykułu.

Umowa pożyczki dla spółki z o.o. i spółki akcyjnej

W przypadku spółek kapitałowych, w tym spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, często dochodzi do zawierania umów przez spółkę z osobami związanymi ze spółką osobowo lub kapitałowo. Przepisy Kodeksu spółek handlowych przewidują w tym zakresie pewne ograniczenia.

Zgromadzenie wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością albo zgromadzenie akcjonariuszy spółki akcyjnej musi wyrazić zgodę w formie uchwały na zawarcie przez spółkę z o.o. lub spółkę akcyjną umów pożyczki z:

1. członkiem zarządu
2. członkiem nadzorczej
3. członkiem komisji rewizyjnej
4. prokurentem
5. likwidatorem

Dotyczy to zarówno sytuacji, w której udzielenie pożyczek następuje w stronę jednej z wyżej wymienionych osób (osoba ta jest pożyczkobiorcą), jak i wtedy, kiedy jej udzielenie następuje na rzecz spółki kapitałowej. Ograniczenie takie wynika z art. 15 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Podobne ograniczenie dotyczy zawierania umów przez spółkę zależną od spółki, w której pełnią swoją funkcję wyżej wymienione osoby (art. 15 § 2 Kodeksu spółek handlowych). Jeżeli zgoda nie zostanie wyrażona, umowa pożyczki będzie nieważna (art. 17 § 1 – 2 Kodeksu spółek handlowych).

Dodatkowe ograniczenia są związane ze sposobem reprezentacji spółki zawierającej umowę ze swoim członkiem zarządu. Spółka z o. o. oraz spółka akcyjna muszą być reprezentowane przy zawieraniu takich umów przez:

• pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia
• radę nadzorczą (jeżeli jest powołana)

Ograniczenia takie wynikają z art. 210 § 1 Kodeksu spółek handlowych (w przypadku spółki z o.o.) oraz art. 379 § 1 Kodeksu spółek handlowych (w przypadku spółki akcyjnej). Jeżeli spółka ma zawrzeć umowę z członkiem zarządu będącym jedynym wspólnikiem spółki z o.o. (spółka jednoosobowa) albo jedynym akcjonariuszem spółki akcyjnej, to do zawarcia umowy konieczne jest jej zawarcie w formie aktu notarialnego. O zawarciu takich umów notariusz zawiadamia sąd rejestrowy. Takie ograniczenia wynikają z 210 § 2 Kodeksu spółek handlowych (w przypadku spółki z o.o.) oraz art. 379 § 2 Kodeksu spółek handlowych (w przypadku spółki akcyjnej).

Co istotne, udzielenie pożyczek przez wspólnika albo akcjonariusza na rzecz spółki z o.o. albo spółki akcyjnej nie podlega opodatkowaniem podatkiem od czynności cywilnoprawnych, nie ma zatem obowiązku zapłaty podatku. Zwolnienie z podatku w tym zakresie przewiduje art. art. 9 pkt 10) lit. i) Ustawy o PCC.

Umowa pożyczki, a podatek od czynności cywilnoprawnych

Kto musi zapłacić podatek PCC od umowy pożyczki?

Umowa pożyczki podlega opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych (PCC). Wyjątki od tej zasady omówimy w dalszej części tego artykułu.

Obowiązek podatkowy w przypadku pożyczek ciąży na biorącym pożyczkę. Wobec tego to pożyczkobiorca jest zobowiązany do złożenia deklaracji podatkowej (formularz podatkowy PCC-3)) oraz zapłaty podatku PCC od umowy pożyczki.

Jaka jest wysokość podatku PCC od umowy pożyczki?

Podstawę opodatkowania stanowi kwota lub wartość pożyczki (art. 6 ust. 1 pkt 7 Ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych). Stawka podatku od czynności cywilnoprawnych od takiej umowy wynosi 0,5% (art. 7 ust. 1 pkt 4 Ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych). Oznacza to, że w przypadku pożyczek w kwocie 10.000 złotych należy zapłacić podatek w wysokości 50 złotych.

Kiedy nie trzeba płacić PCC od umowy pożyczki?

Nie każda udzielona pożyczka powoduje obowiązek złożenia deklaracji oraz zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych. Zgodnie z art. art. 9 pkt 10 Ustawy o PCC zwolnione od podatku od czynności cywilnoprawnych są umowy:

• zawarte z członkami najbliższej rodziny (na zasadach omówionych szerzej w dalszej części artykułu)
• zawarte przez przedsiębiorców niemających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej siedziby lub zarządu, prowadzących działalność w zakresie kredytowania oraz udzielania pożyczek
• zawarte z innymi osobami niż najbliższe, jeżeli kwota lub wartość pożyczki nie przekracza 1000 zł
• z kas lub funduszów zakładowych, funduszów związków zawodowych, pracowniczych kas zapomogowo-pożyczkowych, spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, koleżeńskich kas oszczędnościowo-pożyczkowych działających w wojsku oraz z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych
• z utworzonych w drodze ustawy innych funduszów celowych
• przez wspólnika (akcjonariusza) spółce kapitałowej

Stawka podatku od pożyczek udzielonych członkom rodziny – jak uniknąć podatku od czynności cywilnoprawnych?

Zwolnieniu z obowiązku zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych podlega umowa pożyczki zawarta pomiędzy osobami najbliższymi, jeżeli są spełnione następujące warunki:

1. umowa pożyczki została zawarta pomiędzy osobami do I grupy podatkowej w zakresie podatku od spadków i darowizn (do grupy tej zalicza się: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów, a więc członków najbliższej rodziny), a kwota pożyczek zawartych pomiędzy tymi samymi osobami w ciągu ostatnich 5 lat nie przekracza 36.120 złotych (w tym zakresie uwzględnia się dalsze rozwiązania wynikające z ustawy o podatku od spadku i darowizn, na potrzeby tego artykułu posługujemy się uproszczeniami)
2. małżonkiem, zstępnymi, wstępnymi, pasierbem, rodzeństwem, ojczymem i macochą w zakresie pożyczki, której wartość przekracza 36.120 złotych pod warunkiem:

• złożenia deklaracji w sprawie podatku od czynności cywilnoprawnych właściwemu organowi podatkowemu w terminie 14 dni od chwili zawarcia umowy (obowiązek nie występuje w przypadku, jeżeli umowa pożyczki została zawarta w formie aktu notarialnego)
• udokumentowania otrzymania pieniędzy przez pożyczkobiorcę dowodem przekazania na jego rachunek płatniczy lub na jego inny rachunek w banku lub w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej, lub przekazem pocztowym

Jaka jest wysokość podatku PCC od pożyczek nie zgłoszonych do urzędu skarbowego?

Jeżeli nie doszło do zgłoszenia zawarcia umowy pożyczkowej, podatnik może być zobowiązany do zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych w wysokości 20% (zamiast podatku w wysokości 0,5% – umowa pożyczki będzie podlegać zwiększonemu opodatkowaniu – zwiększona stawka podatku).

Obowiązek zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych w takiej wysokości od udzielonych pożyczek powstanie, jeżeli przed organem podatkowym w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, postępowania podatkowego lub kontroli celno-skarbowej:

1. podatnik powołuje się na fakt zawarcia umowy albo jej zmiany, a należny podatek od tych czynności nie został zapłacony
2. biorący pożyczkę od osoby najbliższej nie korzystający ze zwolnienia kwotowego do 36.120 złotych powołuje się na fakt zawarcia umowy pożyczki, a nie spełnił warunku udokumentowania otrzymania pieniędzy na rachunek bankowy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym

Pożyczka bankowa

Pożyczka bankowa to pożyczka, która podlega przepisom Kodeksu cywilnego oraz Prawa bankowego. Istotnym ograniczeniem jest to, że banki mogą udzielać jedynie pożyczek pieniężnych. Pożyczki bankowe mają zawsze charakter odpłatny. Opłatą w tym przypadku są odsetki oraz prowizje związane z zawarciem umowy. Kwestię oprocentowania i zabezpieczenia spłaty pożyczki udzielonej przez bank regulują przepisy dotyczące kredytów. Zgodnie z tymi przepisami, zasady oprocentowania oraz sposób zabezpieczenia spłaty określone są w umowie.

Wszelkie prawa i obowiązki stron określone są szczegółowo w umowie zawartej między bankiem a biorącym pożyczkę. Treść tej umowy w głównej mierze wyznaczają ogólne warunki umów, którymi posługuje się bank lub regulaminy bankowe. W praktyce pożyczka bankowa przybiera różne postacie:

• kredytu dyskontowego
• kredytu akceptacyjnego
• pożyczki lombardowej
• pożyczki hipotecznej zabezpieczonej hipoteką

Wszelkie odrębności dotyczą na przykład zasad spłaty, systemu zabezpieczeń, kręgu potencjalnych pożyczkobiorców.