Umowa użyczenia

autor: adwokat Wojciech Rudzki

Ostatnia aktualizacja w dniu 20 września 2025 roku.

W ramach umowy użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu do używania (inaczej nazywanemu biorącym w użyczenie) na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy. Użyczenie to jedna z najstarszych oraz najczęściej zawieranych umów, w związku z czym warto wiedzieć, w jaki sposób użyczenie kształtuje sytuację prawną stron tej umowy. Po przeczytaniu tego artykułu poznasz odpowiedzi między innymi na następujące pytania:

• na czym polega umowa użyczenia?
• czy umowa użyczenia umożliwia całkowicie bezpłatne używanie rzeczy?
• czy umowa użyczenia może być zawarta na czas oznaczony lub nieoznaczony?
• czy umowę użyczenia można wypowiedzieć w trakcie jej obowiązywania?
• czy użyczający lub biorący w użyczenie odpowiada za szkody związane z zawarciem umowy?

Jak zawrzeć umowę użyczenia?

Kto może być stroną umowy użyczenia?

Stronami umowy użyczenia są użyczający i biorący w użyczenie. Umowę użyczenia może zostać zawarta zarówno przez osoby fizyczne, jak i przez osoby prawne (np. spółki prawa handlowego prowadzące działalność gospodarczą – spółka jawna, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością).

Aby użyczający mógł zawrzeć umowę użyczenia, musi mieć faktyczną możliwość udostępnienia rzeczy będącej przedmiotem umowy użyczenia. W związku z tym po stronie użyczającego w umowie użyczenia może być posiadacz lub dzierżyciel rzeczy, nie ma wymogu, aby użyczającemu przysługiwało prawo własności rzeczy oddawanej w użyczenie.

Jeżeli umowa użyczenia jest zawierana przez jednego z małżonków, a umowa użyczenia dotyczy nieruchomości wchodzącej w skład małżeńskiej wspólności majątkowej, do ważności takiej umowy konieczne jest uzyskanie zgody drugiego małżonka na zawarcie umowy użyczenia (zgodnie z art. 37 § 1 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). 

Czego można użyczyć w ramach umowy użyczenia?

Umowa użyczenia może dotyczyć tylko rzeczy, zarówno ruchomości, jak i nieruchomości (o czym przesądza art. 710 Kodeksu cywilnego). Użyczenie można również ograniczyć tylko do części rzeczy, co np. dotyczy lokalu niebędącego nieruchomością lokalową. Użyczyć można również zbiór rzeczy lub poszczególną część składową takiego zbioru – na przykład taka umowa użyczenia może dotyczyć elementów sieci wodociągowej, czy wyposażenia zakładu produkcyjnego. Przedmiotem użyczenia mogą być również zwierzęta. Wynika to z art. 1 ust. 2 Ustawy o ochronie zwierząt, na mocy którego w sprawach nieuregulowanych w ww. ustawie do zwierząt stosuje się odpowiednio przepisy o rzeczach. 

Przedmiotem umowy użyczenia mogą być tylko rzeczy oznaczone co do tożsamości, a nie rzeczy oznaczone co do gatunku. To oznacza, że użyczyć można tylko rzeczy, które są indywidualnie i unikalnie zidentyfikowane, jak na przykład konkretny lokal mieszkalny. Nie można natomiast użyczyć rzeczy zamiennych, powtarzalnych (oznaczonych co do gatunku) – na przykład określonej kwoty pieniędzy albo 5 ton węgla. Rzeczy oznaczone co do gatunku (np. 5 ton węgla) mogą być oddane do używania innej osobie na podstawie umowy pożyczki (w ramach takiej umowy pożyczkobiorca może skorzystać z rzeczy, ale musi zwrócić taką samą ilośc rzeczy oznaczonych co do gatunku, jaką pierwotnie pożyczył). Warto zauważyć, że pieniądze niebędące środkiem płatniczym, w szczególności numizmaty, mogą być użyczone

Zgodnie z art. 52 Kodeksu cywilnego, przedmiotem użyczenia są również przynależności rzeczy oddanej w użyczeniu. Przynależności to rzeczy ruchome potrzebne do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej przeznaczeniem, jeśli pozostają z nią w faktycznym związku odpowiadającym temu celowi, zgodnie z definicją z art. 51 § 1 Kodeksu cywilnego.

W jakiej formie może być zawarta umowa użyczenia?

Dla skutecznego zawarcia umowy użyczenia nie jest wymagane zachowanie szczególnej formy umowy. Użyczenie można zawrzeć w dowolny sposób, nawet w sposób dorozumiany (per facta concludentia) – na przykład poprzez wydanie rzeczy w okolicznościach, które jasno wskazują, że użyczający zgadza się na korzystanie z rzeczy przez osobę trzecią. Takie stanowisko zaprezentował Sąd Apelacyjny w Warszawie V Wydział Cywilny w wyroku z dnia 30 grudnia 2019 roku w sprawie do sygnatury akt V ACa 355/19. Do zawarcia umowy użyczenia niezbędne są więc zgodne oświadczenia woli stron w dowolnej formie.

Dodatkowo, z uwagi na realny charakter umowy użyczenia, aby umowa została zawarta, musi nastąpić wydanie rzeczy biorącemu w użyczenie. 

Zawarcie właściwej umowy użyczenia może być poprzedzone umową przedwstępną. Zgodnie z art. 389 § 1 Kodeksu cywilnego, w umowie przedwstępnej należy określić istotne postanowienia umowy przyrzeczonej, a więc w przypadku umowy użyczenia należy określić przede wszystkim przedmiot użyczenia, można również wskazać termin końcowy umowy. Po zawarciu umowy przedwstępnej, w razie uchylania się przez jedną ze stron od zawarcia przyrzeczonej umowy użyczenia, druga strona może domagać się zawarcia tej umowy lub odszkodowania z tytułu jej braku jej zawarcia na zasadach określonych w art. 390 Kodeksu cywilnego.

Prawa i obowiązki użyczającego

Jakie prawa przysługują użyczającemu?

Użyczający, po upływie okresu, na jaki została zawarta umowa użyczenia lub gdy umowa użyczenia nie miała określonego terminu końcowego, a został już osiągnięty cel użyczenia, może domagać się od biorącego zwrotu przekazanej rzeczy w stanie niepogorszonym, ale z uwzględnieniem normalnego zużycia rzeczy.

Na podstawie art. 716 Kodeksu cywilnego użyczający jest również uprawniony do przedterminowego wypowiedzenia umowy użyczenia, jeżeli biorący w użyczenie używa rzeczy w sposób sprzeczny z umową lub właściwościami rzeczy, powierza rzecz innej osobie bez zgody użyczającego albo jeżeli rzecz stanie się potrzebna użyczającemu z powodów nieprzewidzianych w chwili zawarcia umowy.

Użyczający może również dochodzić odszkodowania za uszkodzenie lub pogorszenie przedmiotu użyczenia oraz za przypadkową utratę lub uszkodzenie przedmiotu użyczenia.

Należy pamiętać, że co do roszczeń użyczającego przeciwko biorącemu do używania o naprawienie szkody za uszkodzenie lub pogorszenie rzeczy, art. 719 Kodeksu cywilnego przewiduje szczególny termin przedawnienia roszczeń. Roszczenia te przedawniają się w upływem jednego roku od dnia zwrotu rzeczy.

Jakie są obowiązki użyczającego?

Podstawowym obowiązkiem użyczającego, którego spełnienie warunkuje zawarcie umowy użyczenia, jest przekazanie biorącemu do używania przedmiotu użyczenia. Oprócz tego użyczający powinien przekazać także przynależności rzeczy użyczonej oraz wszystkie dokumenty i środki niezbędne do właściwego używania rzeczy. Natomiast po zakończeniu użyczenia użyczający ma obowiązek przyjąć zwracaną rzecz, nawet jeżeli jest ona uszkodzona.

Odpowiedzialność użyczającego za wady rzeczy użyczonej 

Na zasadzie art. 711 Kodeksu cywilnego, jeżeli rzecz użyczona ma wady, użyczający obowiązany jest do naprawienia szkody, którą wyrządził biorącemu przez to, że wiedząc o wadach nie zawiadomił go o nich. Przepis ten nie znajdzie zastosowania w sytuacji, gdy biorący w użyczenie mógł wadę z łatwością zauważyć. Zawiadomienie o wadzie powinno nastąpić najpóźniej w momencie przekazania rzeczy przez użyczającego i może być dokonane w dowolnej formie, prawo nie przewiduje szczególnych wymogów.

Użyczający jest odpowiedzialny niezależnie od tego, czy przedmiot użyczenia obciążony jest wadą fizyczną, czy wadą prawną. Wada fizyczna określa sytuacje, gdy na przykład dana rzecz nie ma właściwości, o których zapewniał użyczający lub jest niekompletna. Należy podkreślić, że o wadzie fizycznej przedmiotu użyczenia można mówić tylko wówczas, gdy rzecz nie spełnia właściwości określonych w umowie użyczenia. Jeżeli strony określą, że przedmiotem użyczenia ma być rzecz na przykład niekompletna, biorący w użyczenie nie będzie mógł się powoływać na uprawnienia z tytułu wady fizycznej rzeczy.

Natomiast wada prawna może wystąpić w sytuacji, gdzie użyczający nie ma prawa do władania rzeczą oddaną do używania. Kluczowe jest ograniczenie tej odpowiedzialności do momentu wydania rzeczy w użyczenie – użyczający nie odpowiada za wady rzeczy powstałe już po przekazaniu przedmiotu użyczenia swojemu kontrahentowi. 

Dochodząc odszkodowania z tytułu wady rzeczy użyczonej, biorący w użyczenie będzie zobowiązany dowieść, że użyczający wiedział o wadzie i nie zawiadomił go o tym. Należy także wykazać szkodę, która powstała w wyniku wady przedmiotu użyczenia.

Jednakże warto zaznaczyć, że strony mogą w umowie użyczenia inaczej uregulować kwestię odpowiedzialności za wady użyczonego przedmiotu, można nawet wyłączyć całkowicie odpowiedzialność użyczającego, ale tylko pod warunkiem, że nie działał on umyślnie, o czym stanowi art. 473 § 2 Kodeksu cywilnego. 

Prawa i obowiązki biorącego w użyczenie

Jakie uprawnienia przysługują biorącemu w użyczenie? 

Na podstawie umowy użyczenia biorący rzecz do używania może bezpłatnie korzystać z użyczonej rzeczy oraz jej przynależności zgodnie z umową i właściwościami przedmiotu użyczenia. Powinien korzystać z tego uprawnienia osobiście, gdyż przekazanie przedmiotu użyczenia osobie trzeciej może nastąpić wyłącznie za zgodą użyczającego.

Oprócz tego, biorący w użyczenie korzysta również z ochrony posiadania jako posiadacz zależny. Dzięki temu może występować z roszczeniami posesoryjnymi przeciwko osobom, które naruszają jego faktyczne władanie użyczoną rzeczą.

Biorącemu w użyczenie przysługuje również uprawnienie do domagania się od użyczającego zwrotu nakładów koniecznych na przedmiot użyczenia, które był zmuszony ponieść, na przykład, aby uchronić tę rzecz przed zniszczeniem, oraz odszkodowania za wady rzeczy użyczonej. W tym przypadku Kodeks cywilny w art. 719 przewiduje szczególny termin przedawnienia roszczenia o zwrot nakładów, który wynosi jeden rok od dnia zwrotu rzeczy. 

Jakie są obowiązki biorącego w użyczenie?

Art. 718 Kodeksu cywilnego przewiduje, że biorący w użyczenie ma obowiązek zwrócić przedmiot użyczenia w stanie niepogorszonym. Nie można więc tym bardziej doprowadzić do zużycia przedmiotu użyczenia. Biorący w użyczenie jednak nie ponosi odpowiedzialności za zużycie rzeczy wynikające z jej prawidłowego używania. Określając granice tego wyłączenia należy wziąć pod uwagę właściwości i przeznaczenie rzeczy, postanowienia zawarte w umowie użyczenia oraz czas trwania użyczenia.

Zwrot przedmiotu użyczenia jest obligatoryjny nawet jeżeli biorącemu w użyczenie przysługują roszczenia z tytułu umowy użyczenia względem użyczającego, na przykład roszczenie o zwrot poniesionych nakładów i wydatków. Biorący w użyczenie nie może powoływać się na prawo zatrzymania z art. 461 § 1 Kodeksu cywilnego. Obowiązek zwrotu użyczonej rzeczy obciąża osobę trzecią, jeżeli biorący w użyczenie przekazał jej przedmiot użyczenia za zgodą.

W związku z tym, istotne jest, w jaki sposób można używać użyczonej rzeczy. Kwestie te strony mogą uregulować dowolnie w umowie użyczenia, natomiast w braku takich postanowień umownych stosuje się regulacje Kodeksu cywilnego. Biorący w użyczenie powinien używać rzeczy zgodnie z jej właściwościami oraz przeznaczeniem. Co ważne, nie może dokonywać zmian w przedmiocie użyczenia, nawet jeżeli byłyby to zmiany na lepsze. 

Biorący rzecz do używania ponosi odpowiedzialność za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy, jeżeli jej używa w sposób sprzeczny z umową albo z właściwościami lub z przeznaczeniem rzeczy, albo gdy nie będąc do tego upoważniony przez umowę ani zmuszony przez okoliczności powierza rzecz innej osobie, a rzecz nie byłaby uległa utracie lub uszkodzeniu, gdyby jej używał w sposób właściwy albo gdyby ją zachował u siebie.

W tym miejscu warto zauważyć, że biorący w użyczenie nie może oddać przedmiotu użyczenia do używania innym osobom bez zgody użyczającego, o czym stanowi art. 712 § 2 Kodeksu cywilnego. Użyczający może już w umowie użyczenia wyrazić zgodę na oddawanie przedmiotu użyczenia do używania osobom trzecim. Po zawarciu umowy zgody można udzielić w odrębnym oświadczeniu użyczającego, dla którego nie wymaga się zachowania szczególnej formy. Jednakże ze względu na ewentualne trudności dowodowe, warto uzyskać zgodę w formie niepozostawiającej wątpliwości co do faktu udzielenia zgody. Nieuprawnione powierzenie przedmiotu użyczenia osobie trzeciej obciąża biorącego w użyczenie ryzykiem ponoszenia odpowiedzialności za utratę lub pogorszenie rzeczy, a także przyznaje użyczającemu kompetencję do wypowiedzenia umowy użyczenia, nawet jeśli była ona zawarta na czas oznaczony. Uzyskanie zgody na powierzenie przedmiotu użyczenia osobie trzeciej nie jest konieczne wyłącznie w sytuacji, gdy biorący w użyczenie jest do tego zmuszony przez okoliczności takie jak zdarzenia losowe czy choroby, przez które biorący w użyczenie nie może osobiście sprawować pieczy nad rzeczą bez jego winy. 

Na zasadzie art. 717 Kodeksu cywilnego, jeżeli kilka osób wspólnie wzięło rzecz do używania, ich odpowiedzialność jest solidarna. Przepis ten ma zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy w umowie użyczenia występuje kilka osób po stronie biorących w użyczenie, a nie stosuje się go na przykład w odniesieniu do odpowiedzialności biorącego w użyczenie i osoby trzeciej, której został przekazany przedmiot użyczenia. Solidarna odpowiedzialność oznacza, że użyczający może domagać się spełnienia świadczenia w całości od którejkolwiek osoby biorącej w użyczenie. W takim przypadku nie ma znaczenia, która z tych osób doprowadziła do powstania roszczenia, na przykład poprzez uszkodzenie czy zniszczenie rzeczy.

Nieodpłatność umowy użyczenia, a koszty utrzymania przedmiotu użyczenia

Umowa użyczenia, zgodnie z art. 710 Kodeksu cywilnego, ma charakter nieodpłatny. W umowie użyczenia nie można nakładać na biorącego w użyczenie obowiązku spełniania jakichkolwiek świadczeń na rzecz użyczającego (o czym wprost przesądził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 października 2003 roku w sprawie do sygnatury akt SA/Rz 2356/01).

Biorący w użyczenie jest jednak zobowiązany ponosić koszty zwykłego utrzymania przedmiotu użyczenia, co sprowadza się do zachowania go w stanie niepogorszonym. Jako przykłady można wskazać wydatki związane z konserwacją rzeczy, drobnymi naprawami czy wyżywieniem zwierząt. Jeżeli konieczne jest poniesienie większych kosztów, powinno się powiadomić użyczającego. Biorącego w użyczenie obciążają wydatki i nakłady konieczne. Natomiast koszty stałe, które wynikają z samego istnienia rzeczy, takie jak podatki, nie wchodzą w zakres zwykłych kosztów obciążających biorącego w użyczenie (co potwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny wyrokiem z dnia 27 marca 2013 roku w sprawie do sygnatury akt I ACa 1166/12). 

Jeżeli biorący w użyczenie poniósł koszty wykraczające poza obciążające go wydatki i nakłady konieczne, stosuje się odpowiednio przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, celem dokonania rozliczeń z użyczającym. Na tej podstawie przyjmuje się, że biorący w użyczenie, dokonując nakładów i wydatków, powinien działać zgodnie z prawdopodobną wolą i na korzyść użyczającego. W tej kwestii Izba Cywilna Sądu Najwyższego wypowiedziała się w wyroku z dnia 11 lipca 1968 roku w sprawie do sygnatury II CR 266/68. Poza tym, dokonując takich nakładów biorący w użyczenie powinien poinformować użyczającego.

Biorący w użyczenie może domagać się od użyczającego zwrotu poniesionych nakładów i wydatków, chyba że koszty te zostały poniesione za zgodą użyczającego (uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 20 stycznia 2010 roku, sygnatura akt: III CZP 125/09). Zwrotowi nie podlegają także poniesione wydatki i nakłady, z których korzystał tylko biorący w użyczenie. Ewentualnie biorący w użyczenie może zabrać poniesione przez siebie nakłady, jeżeli odłączenie ich od rzeczy użyczonej jej nie uszkodzi. 

W umowie użyczenia możliwe jest określenie innych zasad rozliczania kosztów dotyczących użyczonego przedmiotu. Nie można jednak zmienić istoty użyczenia, a więc musi ono pozostać nieodpłatne. 

Okres obowiązywania umowy użyczenia

Kiedy kończy się umowa użyczenia zawarta na czas oznaczony?

Jeżeli umowa użyczenia została zawarta na czas określony, użyczenie dobiega końca we wskazanym w umowie terminie. Poza tym, umowa może zostać zakończona na skutek wypowiedzenia.

Kiedy kończy się umowa użyczenia zawarta na czas nieoznaczony?

Jeżeli umowa została zawarta na czas nieoznaczony użyczenie kończy się, gdy biorący uczynił z rzeczy użytek odpowiadający umowie albo gdy upłynął czas, w którym mógł ten użytek uczynić (art. 715 Kodeksu cywilnego).

Ustalenie tego, czy upłynął już czas, w którym biorący w użyczenie mógł uczynić z rzeczy użytek odpowiadający umowie, powinno opierać się na obiektywnych kryteriach, ale uwzględniać także osobiste cechy biorącego w użyczenie.

Dodatkowo, umowa użyczenia może zostać zakończona poprzez złożenie wypowiedzenia.

Wypowiedzenie umowy użyczenia

Wypowiedzenie umowy użyczenia jest możliwe w przypadkach przewidzianych przez Kodeks cywilny albo w przypadkach przewidzianych w umowie użyczenia (jeżeli zostały wprowadzone do umowy).

Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują jedną podstawę do wypowiedzenia umowy użyczenia. Na podstawie art. 716 Kodeksu cywilnego użyczającemu przysługuje uprawnienie do wcześniejszego wypowiedzenia umowy, jeżeli biorący używa rzeczy w sposób sprzeczny z umową albo z właściwościami lub z przeznaczeniem rzeczy, jeżeli powierza rzecz innej osobie nie będąc do tego upoważniony przez umowę ani zmuszony przez okoliczności, albo jeżeli rzecz stanie się potrzebna użyczającemu z powodów nieprzewidzianych w chwili zawarcia umowy. 

Strony umowy użyczenia mogą wprowadzić do umowy prawo wypowiedzenia tej umowy przez każdą ze stron. Umowa może przewidywać wypowiedzenie z zachowaniem okresu wypowiedzenia lub bez zachowania okresu wypowiedzenia.

Jeżeli umowa użyczenia jest zawarta na czas nieokreślony (nieoznaczony) jej wypowiedzenie jest możliwe przez każdą ze stron także jeżeli sama umowa nie przewidziała możliwości jej rozwiązania. Ze względu na to, że przepisy Kodeksu cywilnego nie przewidują w tym zakresie szczególnych zasad dotyczących umowy użyczenia, w takim przypadku stosuje się przepis art. 365.1 Kodeksu cywilnego (umowa użyczenia kończy się niezwłocznie po jej wypowiedzeniu), ewentualnie przepis art. 688 Kodeksu cywilnego w przypadku użyczenia lokalu (termin wypowiedzenia najpóźniej na trzy miesiące naprzód na koniec miesiąca kalendarzowego).

Śmierć biorącego w użyczenie

Śmierć biorącego w użyczenie również spowoduje wygaśnięcie umowy użyczenia, chyba że strony zastrzegły w umowie, że użyczenie będzie kontynuowane po śmierci biorącego w użyczenie przez wskazane osoby. Natomiast śmierć użyczającego nie powoduje wygaśnięcia umowy – w jego miejsce wstępują jego spadkobiercy.