Autor: adwokat Wojciech Rudzki·Ostatnia aktualizacja: 31 lipca 2026Niegodność dziedziczenia
Niegodność dziedziczenia powoduje pozbawienie prawa do dziedziczenia (a w konsekwencji także prawa do zachowku). Uznanie za niegodnego dziedziczenia wymaga wydania przez sąd wyroku, który może zapaść dopiero po śmierci spadkodawcy. To odróżnia niegodność dziedziczenia od wydziedziczenia, które musi nastąpić za życia spadkodawcy przez sporządzenie testamentu. Wyjaśniam, na czym polega niegodność dziedziczenia i jak ją stwierdzić. Po przeczytaniu tego artykułu poznasz odpowiedzi między innymi na następujące pytania:
- jakie skutki powoduje niegodność dziedziczenia?
- jakie są przesłanki niegodności dziedziczenia?
- kto może żądać ustalenia niegodności dziedziczenia przez sąd?
- w jaki sposób ustalić niegodność dziedziczenia i ile to kosztuje?
Czym jest niegodność dziedziczenia?
Polskie prawo spadkowe - w przepisach Kodeksu cywilnego - przewiduje możliwość uznania danej osoby za niegodną dziedziczenia (art. 928 Kodeksu cywilnego).
Celem uznania kogoś za niegodnego jest niedopuszczenie do sytuacji, w której osoba działająca na niekorzyść spadkodawcy, naruszająca jego swobodę przy ustalaniu porządku dziedziczenia lub działająca przeciwko sporządzonemu już testamentowi, dziedziczyłaby po spadkodawcy.
W spadku po zmarłym dziedziczony jest majątek oraz obowiązki majątkowe zmarłego. Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od całości dziedziczenia i traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Dzięki temu nie odniesie on korzyści z działania na szkodę zmarłego.
Na przykład sprzeczne z poczuciem słuszności i zasadami współżycia społecznego byłoby dziedziczenie przez zabójcę po swojej ofierze. Skutkiem niegodności jest względna niezdolność do dziedziczenia.
Od niegodności dziedziczenia należy przy tym odróżnić wydziedziczenie (dokonywane w ramach testamentu przez spadkodawcę) oraz zrzeczenie się dziedziczenia (które następuje w umowie zawartej ze spadkodawcą jeszcze za jego życia).
Niegodność dziedziczenia a wydziedziczenie - czym się różnią?
Prawo spadkowe przewiduje kilka instytucji pozwalających pozbawić spadkobiercę korzyści ze spadku. Obie omawiane tu instytucje służą temu, aby porządek dziedziczenia pozostawał w zgodzie z zasadami współżycia społecznego - działają jednak zupełnie inaczej.
Wydziedziczenie jest oświadczeniem samego spadkodawcy. Spadkodawca dokonuje go jeszcze za życia w testamencie, wskazując jedną z przyczyn określonych w art. 1008 Kodeksu cywilnego.
Niegodność dziedziczenia stwierdza natomiast sąd cywilny w wyroku wydanym już po śmierci spadkodawcy - na żądanie osoby, która ma w tym interes prawny, majątkowy lub choćby moralny.
Różnica dotyczy też przesłanek. Wydziedziczenie opiera się na przyczynach wskazanych przez spadkodawcę w testamencie (np. uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych), a niegodność dziedziczenia - wyłącznie na zamkniętym katalogu ustawowym z art. 928 § 1 Kodeksu cywilnego.
Skutek jest natomiast zbliżony: zarówno wydziedziczony, jak i niegodny spadkobierca zostaje pozbawiony udziału w spadku oraz prawa do zachowku.
Kto może zostać uznany za niegodnego dziedziczenia?
Za niegodnego dziedziczenia może zostać uznany każdy spadkobierca - możliwość taka dotyczy zatem tak dziedziczenia ustawowego, jak i dziedziczenia testamentowego.
Spadkobierca może być więc niegodny dziedziczenia testamentowego i ustawowego jednocześnie.
Oprócz tego za niegodnego może być uznany również zapisobierca zwykły (art. 972 Kodeksu cywilnego), zapisobierca windykacyjny (art. 981⁵ Kodeksu cywilnego) oraz uprawniony do zachowku.
Podsumowując - każda osoba, która mogłaby uzyskać jakąkolwiek korzyść ze spadku, może zostać uznana za niegodną dziedziczenia.
Jak stwierdza się niegodność dziedziczenia?
Żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia należy zgłosić do sądu.
Sprawę rozpoznaje sąd cywilny w procesie (sąd nie może stwierdzić niegodności w postępowaniu nieprocesowym) - konieczne jest wniesienie pozwu o uznanie danej osoby za niegodną dziedziczenia ze względu na wystąpienie wskazanych w przepisach przyczyn.
Co ważne, niegodności dziedziczenia nie można rozstrzygnąć w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku - wymaga to przeprowadzenia odrębnej sprawy.
Po prawomocnym wyroku stwierdzającym niegodność można natomiast doprowadzić do zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
Jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło, sąd uwzględni wyrok i pominie osobę niegodną, wydając postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.
Jaki sąd będzie właściwy do wniesienia pozwu oraz jakie są tego koszty?
Pozew o uznanie danej osoby za niegodną dziedziczenia wnosi się do sądu rejonowego, który obszarem swojego funkcjonowania obejmuje ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy.
Jeżeli miejsca zamieszkania spadkodawcy nie da się ustalić, właściwy będzie sąd rejonowy, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.
Ile kosztuje sprawa o niegodność dziedziczenia?
Od pozwu o stwierdzenie niegodności dziedziczenia trzeba uiścić opłatę sądową.
Jej wysokość zależy od wartości udziału spadkowego spadkobiercy, którego dotyczy pozew - wartość przedmiotu sporu odpowiada bowiem wartości udziału spadkowego, który mógłby przypaść osobie niegodnej (np. wartości dziedziczonego mieszkania).
Jeżeli wartość ta wynosi:
- mniej niż 500 zł - należy uiścić opłatę w wysokości 30 złotych;
- od 500 złotych do 1500 złotych - należy uiścić opłatę w wysokości 100 złotych;
- od 1500 złotych do 4000 złotych - należy uiścić opłatę w wysokości 200 złotych;
- od 4000 złotych do 7500 złotych - należy uiścić opłatę w wysokości 400 złotych;
- od 7500 złotych do 10.000 złotych - należy uiścić opłatę w wysokości 500 złotych;
- od 10 000 złotych do 15.000 złotych - należy uiścić opłatę w wysokości 750 złotych;
- od 15 000 złotych do 20.000 złotych - należy uiścić opłatę w wysokości 1000 złotych.
Jeśli udział spadkowy, który miałby przypaść osobie niegodnej, wynosi ponad 20.000 złotych (co w praktyce zdarza się najczęściej), opłata sądowa od pozwu wynosi 5% wartości tego udziału - nie więcej jednak niż 200.000 zł. Przykładowo, od pozwu przeciwko osobie mającej odziedziczyć środki pieniężne w wysokości 100.000 zł opłata sądowa wyniesie 5.000 zł.
Kto może żądać stwierdzenia niegodności dziedziczenia?
Osobą uprawnioną do żądania stwierdzenia niegodności dziedziczenia jest każdy, kto ma w tym interes (art. 929 Kodeksu cywilnego). Nie musi być to interes prawny w ścisłym znaczeniu - wystarczy interes majątkowy albo nawet czysto moralny.
Z powództwem mogą wystąpić m.in.:
- osoby, które dojdą do dziedziczenia w miejsce niegodnego
- osoby bliskie zmarłego, dla których to, że zabójca spadkodawcy dojdzie do dziedziczenia jest obrazą pamięci zmarłego
- prokurator (art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego)
Jak długo można żądać uznania spadkobiercy za niegodnego?
Z art. 929 Kodeksu cywilnego wynika, że z żądaniem uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia można wystąpić w ograniczonym terminie:
- jednego roku od dnia, w którym dowiedziano się o przyczynie niegodności
- nie później niż przed upływem 3 lat od dnia otwarcia spadku
Termin roczny biegnie odrębnie dla każdego zainteresowanego. Maksymalny termin na wystąpienie z takim żądaniem wynosi natomiast 3 lata i jest liczony od chwili otwarcia spadku - niezależnie od tego, czy ktokolwiek wie o przyczynie uzasadniającej niegodność.
Po upływie tych terminów nie można już żądać uznania kogoś za niegodnego dziedziczenia.
Jak przebiega sprawa o uznanie spadkobiercy za niegodnego?
Sprawa o uznanie spadkobiercy za niegodnego toczy się według ogólnych reguł procesu cywilnego. Powodem jest osoba żądająca ustalenia niegodności, a pozwanym - spadkobierca (lub zapisobierca), którego dotyczy żądanie.
Postępowanie to jest przy tym niezależne od postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i może toczyć się zarówno przed nim, jak i po nim.
Co powinien zawierać pozew o uznanie spadkobiercy za niegodnego?
W pozwie należy oznaczyć strony, sformułować żądanie uznania danej osoby za niegodną dziedziczenia oraz opisać przyczynę niegodności wraz z dowodami na jej poparcie - np. opis czynu skierowanego przeciwko spadkodawcy.
Trzeba też wskazać wartość przedmiotu sporu. Odpowiada ona wartości udziału spadkowego, który mógłby przypaść osobie niegodnej - a od wartości przedmiotu sporu zależy wysokość opłaty sądowej.
Do pozwu warto dołączyć odpis aktu zgonu, odpis postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (jeżeli zostało już wydane), dokumenty potwierdzające przyczynę niegodności oraz - jeżeli zapadł - wyrok karny.
Czy do uznania za niegodnego konieczny jest wyrok karny?
Nie. Sąd cywilny może samodzielnie ustalić, że spadkobierca popełnił umyślne ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy - wcześniejsze skazanie nie jest warunkiem stwierdzenia niegodności dziedziczenia.
Spadkobierca może więc zostać uznany za niegodnego nawet wtedy, gdy proces karny w ogóle się nie toczył. Jeżeli jednak prawomocny skazujący wyrok karny zapadł, sąd cywilny jest związany jego ustaleniami co do popełnienia przestępstwa (art. 11 Kodeksu postępowania cywilnego). W praktyce znacznie ułatwia to wykazanie przyczyny niegodności.
Wyrok uznający spadkobiercę za niegodnego działa z mocą wsteczną. Niegodny traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku - a więc od chwili śmierci spadkodawcy.
Jakie są skutki niegodności dziedziczenia?
Skutkiem uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia jest wyłączenie go od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 Kodeksu cywilnego).
Skutki niegodności dla dziedziczenia ustawowego
W przypadku dziedziczenia ustawowego, jeżeli np. syn spadkodawcy jest niegodny, w jego miejsce wchodzą jego dzieci (wnuki spadkodawcy) albo spadkobiercy powołani do dziedziczenia ustawowego w dalszej kolejności.
Osoba niegodna zostaje wyłączona od dziedziczenia ustawowego oraz od możliwości żądania zachowku.
Skutki niegodności dla dziedziczenia testamentowego
Spadkobierca uznany za niegodnego dziedziczenia testamentowego zostaje wyłączony od dziedziczenia w całości (dotyczy to także dziedziczenia z ustawy) i nie będzie uprawniony do objęcia spadku. W konsekwencji nie będzie także możliwe żądanie zapłaty zachowku.
W przypadku dziedziczenia testamentowego w miejsce osoby niegodnej może wejść tak zwany spadkobierca podstawiony (art. 963 Kodeksu cywilnego) - czyli osoba powołana w testamencie na wypadek, gdyby inny spadkobierca nie chciał lub nie mógł dziedziczyć.
Jeżeli jest kilku spadkobierców testamentowych, udział osoby niegodnej może przypaść pozostałym spadkobiercom testamentowym w drodze przyrostu (art. 965 Kodeksu cywilnego).
Gdyby jednak niegodność dziedziczenia została ustalona wobec jedynego spadkobiercy testamentowego, spadek zostanie rozdysponowany w drodze dziedziczenia ustawowego (z wykluczeniem osoby uznanej za niegodną).
Skutki niegodności w przypadku zapisu i zachowku
W przypadku uznania zapisobiercy za niegodnego, traktowany jest on tak, jakby nigdy nie przysługiwało mu roszczenie o wykonanie zapisu. Podobnie jest z uprawnionym do zachowku, jeżeli może być on uznany za niegodnego dziedziczenia.
Skutkiem uznania zapisobiercy windykacyjnego za niegodnego dziedziczenia jest brak nabycia przedmiotu zapisu wskazanego w testamencie.
Czy niegodność dziedziczenia przechodzi na dzieci niegodnego?
Nie. Uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia wywołuje skutki wyłącznie wobec niego - jego dzieci zachowują zdolność dziedziczenia i najczęściej wchodzą w miejsce niegodnego.
Przy dziedziczeniu ustawowym udział niegodnego przypada więc jego zstępnym. Skutki niegodności dziedziczenia nie obejmują także małżonka niegodnego ani innych członków jego rodziny - prawo spadkowe nie przewiduje "dziedziczenia" niegodności.
Stwierdzenie niegodności dziedziczenia wobec rodzica nie wpływa zatem na prawa dziecka. Dziecko może natomiast samo zostać uznane za niegodne dziedziczenia, jeżeli spełnia przesłanki z art. 928 § 1 Kodeksu cywilnego.
Jakie są przyczyny niegodności dziedziczenia?
Prawo spadkowe zawiera zamknięty katalog przyczyn niegodności dziedziczenia (art. 928 § 1 Kodeksu cywilnego). Oznacza to, że tylko do tych stanów faktycznych możliwe jest stosowanie instytucji niegodności. Niegodnym dziedziczenia zostanie przez sąd uznany ktoś kto:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy (art. 928 § 1 pkt 1)
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności (art. 928 § 1 pkt 2)
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego (art. 928 § 1 pkt 3)
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową (art. 928 § 1 pkt 4)
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka (art. 928 § 1 pkt 5).
W listopadzie 2023 roku doszło do istotnej zmiany stanu prawnego. Przesłanki niegodności zostały poszerzone o uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego (pkt 4) oraz od obowiązku pieczy nad spadkodawcą (pkt 5). Nowe przesłanki stosuje się do spadków otwartych od 15 listopada 2023 r.
Dopuszczenie się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy
Pierwsza przesłanka dotyczy osoby, która popełniła umyślne ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy. Przestępstwo umyślne to czyn popełniony z zamiarem jego dokonania (np. zabójstwo) - wystarczy jednak także zamiar ewentualny, gdy sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu i godzi się na to.
Wątpliwości budzi pojęcie "ciężkiego przestępstwa" - Kodeks karny się nim nie posługuje (dzieli przestępstwa na zbrodnie i występki) Przyjmuje się, że chodzi przede wszystkim o zbrodnię, jednak w konkretnych okolicznościach zbrodnia może nie mieć takiego charakteru (np. przy przekroczeniu granic obrony koniecznej), a występek może go mieć. Każdą sprawę należy więc oceniać indywidualnie.
Czyn musi być przy tym skierowany przeciwko samemu spadkodawcy. Popełnienie nawet najcięższej zbrodni wobec innej osoby (także bliskiej spadkodawcy) co do zasady nie uzasadnia uznania spadkobiercy za niegodnego.
Przyczyną niegodności może być również usiłowanie popełnienia przestępstwa (podjęcie zachowania bezpośrednio zmierzającego do dokonania czynu), podżeganie (nakłanianie innej osoby do jego popełnienia), a także pomocnictwo (ułatwienie popełnienia czynu innej osobie).
Działania dotyczące sporządzenia lub odwołania testamentu
Chodzi tu o sytuacje, w których spadkobierca podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do odwołania testamentu lub do nadania mu określonej treści, albo w taki sam sposób przeszkodził w sporządzeniu lub odwołaniu testamentu.
Podstęp to wywołane u spadkodawcy mylne wyobrażenie o rzeczywistości, jak również nakłonienie spadkodawcy do tego, aby sporządził testament w taki sposób, że będzie on nieważny. Natomiast groźba ma być poważna i bezprawna.
Należy raczej przyjąć, że w art. 928 § 1 pkt 2) Kodeksu cywilnego chodzi o sytuacje o charakterze trwałym, czyli takie, w których spadkodawca aż do ostatnich chwil życia był w błędzie lub w stanie zagrożenia i nie dokonał rozrządzeń zgodnych ze swoją rzeczywistą wolą.
Działania przeciwko testamentowi
Niegodny dziedziczenia jest także ten, kto umyślnie działał przeciwko testamentowi spadkodawcy. Chodzi o zachowania wymierzone w jego testament - a przez to w jego rzeczywistą wolę. Za niegodnego dziedziczenia może zostać uznany w szczególności spadkobierca, który:
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy;
- podrobił lub przerobił testament (w tym podrobił podpis spadkodawcy albo całość dokumentu);
- świadomie skorzystał z testamentu podrobionego albo z testamentu przerobionego przez inną osobę.
Uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego
Kolejną przyczyną jest uporczywe uchylanie się przez spadkobiercę od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego. Alimenty kojarzą się najczęściej ze świadczeniem na rzecz dziecka (czyli alimentami na dziecko), ale obowiązek taki może obciążać także np. dorosłe dziecko wobec rodziców - i właśnie w takich sytuacjach przepis znajdzie zastosowanie.
Świadczenie musi mieć wysokość ustaloną przed śmiercią spadkodawcy (orzeczeniem sądu, ugodą albo umową), a uchylanie się musi być uporczywe - czyli długotrwałe i uciążliwe dla spadkodawcy.
Jednorazowe zaniechanie świadczenia nie będzie zatem podstawą do uznania kogoś za niegodnego dziedziczenia.
Uchylanie się od obowiązków rodzinnych
Ostatnia przesłanka dotyczy uporczywego uchylania się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą - wynikającego najczęściej z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Wyliczenie to jest jedynie przykładowe - obowiązek pieczy może wynikać np. także z umowy. Unikanie opieki musi mieć charakter uporczywy (nie jednorazowy) i następować z własnej woli. Osoba, która nie mogła realizować obowiązku, bo np. przebywała w szpitalu, nie może więc zostać uznana za niegodną.
Spadkodawca może przebaczyć osobie niegodnej dziedziczenia
W myśl art. 930 Kodeksu cywilnego, nie może być uznany za niegodnego spadkobierca, któremu spadkodawca przebaczył. Aby przebaczenie było skuteczne, wystarczy, że spadkodawca działał z dostatecznym rozeznaniem - nie musi mieć pełnej zdolności do czynności prawnych. W chwili przebaczenia spadkodawca musi natomiast znać przyczynę niegodności i mieć wolę puszczenia w niepamięć doznanej krzywdy.
Przebaczenie może być dokonane w dowolnej formie, także w sposób dorozumiany - jeżeli z zachowania spadkodawcy jednoznacznie wynika chęć puszczenia w niepamięć doznanej krzywdy. Przykładem może być powołanie do dziedziczenia osoby, wobec której zachodzą przyczyny niegodności, albo ustanowienie na jej rzecz zapisu.
Ustalenie, czy doszło do przebaczenia, jest bardzo istotne przed wniesieniem pozwu o stwierdzenie niegodności dziedziczenia. Sądy wielokrotnie oddalały powództwa z powodu pojednania pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą - okoliczności, która nie była znana osobie domagającej się uznania spadkobiercy za niegodnego.
⚖️ Pomoc prawna w Krakowie
Masz problem z niegodnością dziedziczenia w Krakowie?
Prowadzę sprawy o niegodność dziedziczenia nie tylko w Krakowie.