Autor: adwokat Wojciech Rudzki·Ostatnia aktualizacja: 9 sierpnia 2026Wydziedziczenie
Wydziedziczenie to nie tylko wyłączenie od dziedziczenia, ale przede wszystkim pozbawienie zachowku. Kodeks cywilny umożliwia wydziedziczenie tylko wtedy, jeżeli zachodzi przyczyna wydziedziczenia określona w przepisach prawa. Wydziedziczenie następuje wyłącznie poprzez sporządzenie testamentu o odpowiedniej treści. Po przeczytaniu tego artykułu poznasz odpowiedzi między innymi na następujące pytania:
- na czym polega wydziedziczenie?
- na czym polega instytucja zachowku?
- jakie są przesłanki wydziedziczenia, czyli jakie zachowania względem spadkodawcy uzasadniają wydziedziczenie?
- jak wygląda wydziedziczenie dziecka, małżonka albo rodzica?
- czy można podważyć wydziedziczenie?
- czy przyczyna wydziedziczenia musi być wskazana w testamencie?
- jakie skutki dla wydziedziczenia ma przebaczenie?
- czym różni się niegodność dziedziczenia od wydziedziczenia?
Wydziedziczenie - informacje podstawowe
Na czym polega wydziedziczenie?
W powszechnym rozumieniu wydziedziczenie oznacza odebranie przez spadkodawcę praw do spadku wynikających z dziedziczenia ustawowego. O ile wydziedziczenie rzeczywiście wyłącza od dziedziczenia to powoduje jeszcze jeden istotny skutek - pozbawia spadkobiercę prawa do zachowku (które przysługuje nawet w przypadku braku dojścia do dziedziczenia).
Wydziedziczenie to sporządzenie testamentu, który pozbawia prawa do zachowku z powodu jednej z przyczyn uzasadniających wydziedziczenie (które określa Kodeks cywilny w art. 1008). Przyczyny te zostaną szczegółowo omówione w dalszej części tego artykułu.
Już w tym miejscu musimy zasygnalizować, że wydziedziczenie nie nastąpi jeżeli wskazana zostanie inna przyczyna wydziedziczenia niż wynikająca z przepisów prawa (albo nie zostanie wskazana w ogóle) albo dana przyczyna nie uzasadniała wydziedziczenia w tych okolicznościach (np. zachowanie potencjalnego spadkobiercy nie było zawinione). Skuteczność wydziedziczenia zależy więc od spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek.
Wydziedziczenie a dziedziczenie ustawowe spadku
Jak wskazaliśmy to już powyżej, wydziedziczenie jest często mylone z pozbawieniem prawa do dziedziczenia spadku. Żeby osiągnąć ten skutek nie ma jednak konieczności wydziedziczenia. Wystarczające będzie sporządzenie testamentu, na podstawie którego:
- do całości spadku zostaną powołane inne osoby (a potencjalny spadkobierca ustawowy zostanie w nim pominięty)
- potencjalny spadkobierca zostanie wykluczony od dziedziczenia (tak zwany testament negatywny - “nie chcę, aby cokolwiek po mnie odziedziczył mój najstarszy syn)
Sporządzenie któregokolwiek ze wskazanych powyżej testamentów nie pozbawi potencjalnego spadkobiercy ustawowego prawa do zachowku. Ten efekt może zostać osiągnięty tylko poprzez wydziedziczenie.
Zdarzają się jednak sytuacje, w których wydziedziczenie jednego z członków rodziny może spowodować ograniczony skutek - wyłącznie pozbawienie prawa do dziedziczenia, bez jednoczesnego pozbawienia prawa do zachowku.
Stanie się tak w sytuacji, w której wydziedziczenie będzie nieskuteczne (co jest możliwe np. w przypadku braku wskazania w testamencie jaka jest przyczyna wydziedziczenia, wskazania innej przyczyny wydziedziczenia niż w art. 1008 Kodeksu cywilnego, czy też w przypadku nieuzasadnionego wydziedziczenia).
Nieskuteczność wydziedziczenia nie powoduje nieważności testamentu - w takim przypadku testament należy traktować jako testament negatywny. Testament taki pozbawia spadku, ale jednocześnie nie pozbawia prawa do zachowku.
Wydziedziczenie a instytucja zachowku
W tym miejscu znajdziesz tylko podstawowe informacje na temat zachowku - wszystkie problemy związane z zachowkiem zostały omówione szczegółowo w artykule dotyczącym zachowku, który znajdziesz na stronie mojej kancelarii adwokackiej.
Zachowek to pewna część majątku zmarłego, która powinna przypadać jego najbliższym tylko z tego powodu, że łączą ich więzy krwi. Prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku przy dziedziczeniu ustawowym.
Zachowek może zostać przekazany za życia albo po śmierci spadkodawcy - np. w formie powołania do dziedziczenia testamentowego (w tym jako zapis windykacyjny). Wydziedziczenie może dotyczyć zstępnych spadkodawcy, małżonka spadkodawcy oraz rodziców spadkodawcy (to jest osób potencjalnie uprawnionych do żądania zachowku).
Jeżeli odpowiednia część majątku nie zostanie przekazana osobie uprawnionej do otrzymania zachowku (na przykład z tego powodu, że został on pominięty w testamencie), może on żądać rekompensaty pieniężnej (także określanej jako zachowek) od osób zobowiązanych do jego zapłaty.
Zachowek wynosi połowę albo dwie trzecie (w przypadku małoletniego albo jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy) udziału spadkowego, który dana osoba powinna uzyskać, gdyby do dziedziczenia doszło na podstawie dziedziczenia ustawowego. Należy przy tym pamiętać, że to ile zachowek wynosi nie jest związane tylko z wartością majątku zmarłego, który pozostał po jego śmierci. Oprócz wartości spadku uwzględnia się także wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia.
Jak omówiliśmy to już wcześniej, wydziedziczenie ma najistotniejsze znaczenie z punktu widzenia zachowku. Osoba skutecznie wydziedziczona jest pozbawiona prawa do żądania zachowku, który przysługiwałby tej osobie, gdyby nie została wydziedziczona. Skuteczne wydziedziczenie oznacza jednoczesne pozbawienie prawa do spadku oraz prawa do zachowku.
Jeżeli wydziedziczenie okaże się nieskuteczne, to "wydziedziczony" będzie wyłączony od dziedziczenia (testament negatywny), ale jednocześnie nie utraci prawa do żądania zapłaty zachowku. Nieskuteczne wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do spadku, ale nie pozbawia prawa do zachowku.
Wydziedziczenie a dalsi zstępni - czy wnuki dostaną zachowek?
Co istotne, wydziedziczony jest traktowany tak jakby nie dożył otwarcia spadku. To oznacza, że w miejsce tej osoby uprawnione do dziedziczenia (oraz ew. żądania zapłaty zachowku) stają się kolejne osoby uprawnione do dziedziczenia. Na przykład, jeżeli ojciec skutecznie wydziedziczy córkę, to w miejsce córki uprawniony do dziedziczenia stanie się wnuk spadkodawcy (dziecko córki).
W związku z tym, celowość wydziedziczenia powinna być zawsze oceniana w każdym przypadku - może się okazać, że zobowiązany do zapłaty zachowku będzie go musiał zapłacić w wyższej wysokości niż w przypadku braku wydziedziczenia. Na przykład, córka byłaby uprawniona do zachowku w wysokości 1/2 udziału w spadku, a małoletnia wnuczka lub trwale niezdolny do pracy wnuczek są uprawnieni do zachowku w wysokości dwie trzecie wartości takiego udziału.
Wydziedziczenie częściowe
Spory i wątpliwości wśród prawników powstają na tle kwestii możliwości jedynie częściowego wydziedziczenia. Zgodnie z obecnie dominującym poglądem, zastosowanie przez spadkodawcę częściowego skutecznego wydziedziczenia nie jest możliwe.
Wysokość zachowku jest bowiem uregulowana ustawowo bez możliwości dokonywania w tym zakresie zmian przez spadkodawcę (częściowe wydziedziczenie skutkowałoby ingerencją w wysokość zachowku należnego uprawnionemu do zachowku - np. trwale niezdolny do pracy uzyskałby zachowek niższy niż należna wysokość 2/3). Stąd też, spadkodawca musi podjąć decyzję: albo wydziedzicza spadkobierców ustawowych w całości albo w ogóle.
Wydziedziczenie a niegodność dziedziczenia
Wydziedziczenie może wydawać się podobne do innej instytucji prawa spadkowego - niegodności dziedziczenia. Spadkobierca może bowiem zostać uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił go, przerobił albo świadomie skorzystał z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka
Spadkobierca uznany za niegodnego dziedziczenia traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy). Z tego powodu, traci prawo do spadku, ale także prawo do zachowku.
Kluczową różnicą pomiędzy wydziedziczeniem a niegodnością dziedziczenia jest to, że niegodność dziedziczenia orzekana jest przez sąd już po śmierci spadkodawcy. O ile wydziedziczenie jest zależne od decyzji samego spadkodawcy, to niegodność dziedziczenia zależy od woli spadkobierców, którzy mogą wszcząć postępowanie sądowe w tej sprawie dopiero po śmierci spadkodawcy.
Pozew o uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia może po śmierci spadkodawcy wnieść każdy, kto ma w tym interes. Najczęściej będzie to inny ze spadkobierców (np. ktoś z rodzeństwa), który uważa, że z powodu wystąpienia jednej z ustawowych przesłanek spadkobierca nie jest godny dziedziczenia.
Forma wydziedziczenia
Wydziedziczenie jest możliwe wyłącznie w ważnym testamencie - ważność testamentu ma tu więc kluczowe znaczenie. Wydziedziczenie następuje wyłącznie w drodze testamentu i nie można go dokonać w żaden inny sposób.
Do wydziedziczenia może dojść z wykorzystaniem każdego rodzaju testamentu (np. w testamencie własnoręcznym, ustnym). Wbrew powszechnemu przekonaniu, wydziedziczenie nie musi nastąpić w testamencie notarialnym - forma aktu notarialnego nie jest wymagana. W praktyce oznacza to, że skuteczne wydziedziczenie może znaleźć się także w testamencie napisanym w całości pismem ręcznym.
Z praktyki spraw spadkowych wynika jednak, że wydziedziczenie zawarte w testamencie notarialnym jest trudniejsze do podważenia - notariusz czuwa nad poprawnym opisaniem przyczyny wydziedziczenia.
Zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego, w treści testamentu koniecznie trzeba podać przyczynę wydziedziczenia. Dodatkowo, przyczyna wydziedziczenia musi istnieć w chwili sporządzenia testamentu. Wydziedziczenie nie może zostać zastrzeżone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (na przykład - "jeżeli syn mnie nie przeprosi, to go wydziedziczam").
Zgodnie z art. 948 § 1 Kodeksu cywilnego, treść testamentu należy tak tłumaczyć, ażeby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy. Dotyczy to także wydziedziczenia. W związku z tym, w treści testamentu nie muszą zostać użyte określone sformułowania - dotyczy to tak określenia "wydziedziczenie", jak i konkretnych słów dotyczących przyczyn wydziedziczenia wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego.
Z doświadczenia mojej kancelarii adwokackiej wynika, że jeżeli w treści testamentu ma dojść do wydziedziczenia, to warto skorzystać z pomocy profesjonalistów. Co istotne, nie warto poprzestawać na pomocy notariusza, który sporządzi testament w formie aktu notarialnego. Warto skonsultować się z adwokatem, który będzie w stanie w taki sposób sformułować treść testamentu, żeby zapewnić jego możliwie wysoką skuteczność w przypadku kwestionowania skuteczności wydziedziczenia w sądzie. Za celowe przy sporządzaniu testamentu wydziedziczającego należy uznać:
- odwołanie się do konkretnych przyczyn wydziedziczenia
- opisanie poszczególnych zachowań wydziedziczanego (w tym dat oraz okoliczności)
- wyjaśnienie dlaczego były one dotkliwe dla spadkodawcy
Wskazane w testamencie przyczyny wydziedziczenia będą bowiem badane przez sąd - w praktyce każda sprawa o zachowek z wydziedziczeniem w tle wymaga indywidualnej oceny konkretnych okoliczności, a dowodami są najczęściej zeznania świadków i dokumenty.
Kogo można wydziedziczyć?
Skutecznie kogoś wydziedziczyć można tylko wtedy, gdy jest on uprawniony do zachowku (krąg tych osób określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego). W związku z tym, wydziedziczenie może dotyczyć:
- zstępnych spadkodawcy (dzieci, wnuki, itd.)
- małżonka spadkodawcy
- rodziców spadkodawcy
Nie ma natomiast potrzeby wydziedziczania osób spoza tego kręgu (np. rodzeństwa) - wystarczy pominąć je w testamencie.
Wydziedziczenie dziecka (syna lub córki)
W praktyce najczęstszym przypadkiem jest wydziedziczenie dziecka - wydziedziczenie syna lub córki. Przesłanki wydziedziczenia są tu takie same jak w pozostałych przypadkach: uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy sprzecznie z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo albo rażąca obraza czci, uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.
Trzeba jednak pamiętać, że wydziedziczenie dziecka nie pozbawia zachowku jego zstępnych. Jeżeli wydziedziczony syn ma własne dzieci, to wnuki spadkodawcy zachowują prawo do zachowku, a nawet mogą dojść do dziedziczenia w miejsce wydziedziczonego. Chcąc pozbawić zachowku całą linię, spadkodawca musiałby wydziedziczyć każdą z tych osób z osobna - o ile wobec każdej z nich istnieje ustawowa przyczyna wydziedziczenia.
Wydziedziczenie małżonka i rodzica
Wydziedziczenie małżonka jest możliwe na tych samych zasadach - w praktyce najczęściej powołuje się na uporczywe naruszanie obowiązków rodzinnych (np. porzucenie i brak jakiegokolwiek wsparcia) albo postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Warto pamiętać, że prawomocny rozwód i tak wyłącza małżonka od dziedziczenia ustawowego i pozbawia go prawa do zachowku - wydziedziczenie małżonka ma więc znaczenie przede wszystkim w trakcie trwania małżeństwa.
Możliwe jest także wydziedziczenie rodzica - rodzice spadkodawcy są uprawnieni do zachowku tylko wtedy, gdy dziedziczyliby z ustawy (a więc w braku zstępnych spadkodawcy). Wydziedziczenie rodzica bywa uzasadniane np. wieloletnim brakiem zainteresowania losem dziecka.
Przyczyny wydziedziczenia, czyli kiedy można wydziedziczyć?
Przyczyna wydziedziczenia musi być wskazana w treści testamentu wyłącznie spośród przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Wskazanie w testamencie przyczyny wydziedziczenia spoza tego katalogu nie wywoła skutku. Przepis ten przewiduje trzy ustawowe przesłanki wydziedziczenia:
- spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego
- spadkobierca dopuścił się umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób
- spadkobierca uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych
Zaistnienie jednej z powyższych przesłanek powinno być zawinione przez wydziedziczonego. Oznacza to, że jeżeli naganne zachowanie spadkobiercy wynika z przyczyn niezależnych od niego (np. jeżeli krewny uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych z powodu choroby swojej albo członka swojej najbliższej rodziny - np. własnego dziecka) to nie można go z tego powodu wydziedziczyć.
Ponadto nie jest możliwe wydziedziczenie osoby, która z powodu wieku lub stanu psychicznego nie jest w stanie świadomie albo swobodnie podjąć decyzji i wyrazić swojej woli i kierować swoim postępowaniem. Przykładowo, spadkodawca nie może wydziedziczyć swoich małoletnich wnuków tylko z tego powodu, że nie realizują wobec niego obowiązków rodzinnych, jeżeli rodzice zabronili im kontaktować się z babcią lub dziadkiem. Wydziedziczenie nie może również opierać się na działaniu krótkotrwałym, wypadkowym - musi być zatem odpowiedzią na długotrwałe naganne postępowanie ze strony spadkobiercy.
Działanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego
W pierwszej kolejności, wydziedziczenie może nastąpić, jeżeli wbrew woli spadkodawcy uprawniony do zachowku uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Zachowanie uzasadniające wydziedziczenie musi spełniać trzy warunki:
- musi być postępowaniem wbrew woli spadkodawcy
- musi mieć charakter uporczywy
- musi być zachowaniem sprzecznym z zasadami współżycia społecznego
Zachowanie podejmowane wbrew woli spadkodawcy to zachowanie, z którym spadkodawca się wyraźnie nie godził, dając temu zewnętrzny wyraz. Przykładowo, jeżeli ojciec oraz syn wspólnie nadużywali alkoholu, to ojciec nie może wydziedziczyć syna z tego powodu, że ten był alkoholikiem.
Charakter uporczywy zachowania oznacza, że zachowanie jest podejmowane w sposób długotrwały, powtarzający się, wielokrotny. Dodatkowo, zachowanie to powinno cechować się zamiarem jego popełniania. Przykładowo, jednokrotna awantura syna z ojcem, sprowokowana przez ojca nie będzie mogła zostać traktowana jako zachowanie uporczywe.
Zachowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, to zachowanie w określonych sytuacjach nie mieszczące się w społecznie aprobowanych normach zachowania. W polskim prawie nie istnieje definicja zasad współżycia społecznego - ocena tego, czy spadkobierca łamie zasady współżycia społecznego zawsze będzie zależeć od konkretnej sytuacji. Za takie zachowania mogą być uznawane:
- alkoholizm
- narkomania
- zaniedbywanie rodziny
- wszczynanie ciągłych awantur domowych
- kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych oskarżeń
Uważa się, że działanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego musi być nie tylko działaniem wbrew jego woli, ale musi być także obiektywnie naganne. Oznacza to, że przyczyną wydziedziczenia nie może być na przykład zawarcie związku małżeńskiego z osobą nielubianą przez spadkodawcę albo z osobą innego wyznania religijnego. Spadkodawca nie może wydziedziczyć bliskiej osoby także z tego powodu, że nie podobają mu się jej decyzje życiowe (np. wybór drogi życiowej czy zawodu).
Dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci
Drugą podstawą do wydziedziczenia stanowi dopuszczenie się przez uprawnionego do zachowku względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. W tym przypadku podstawą wydziedziczenia mogą być działania podejmowane względem:
- spadkodawcy,
- osób najbliższych względem spadkodawcy.
Spadkodawca nie może wydziedziczyć spadkobiercy za przestępstwo popełnione względem osób obcych. Ofiarą przestępstwa musi zawsze albo spadkodawca albo ktoś z grona jego bliskich. Krąg bliskich spadkodawcy ustala się zawsze indywidualnie: może chodzić więc o jego dzieci, żonę, ale także np. konkubinę.
Wydziedziczenie z powodu popełnienia umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności może dojść do skutku nie tylko w przypadku skazania prawomocnym wyrokiem za popełnienie przestępstwa w sprawie karnej. Jeżeli doszło do takiego przestępstwa, możliwe jest ustalenie tego przez sąd w sprawie cywilnej (jeżeli zostanie podniesione żądanie zapłaty zachowku). Skazanie prawomocnym wyrokiem w sprawie karnej jest natomiast dla sądu cywilnego wiążące - sąd będzie musiał tylko ustalić, czy dane przestępstwo było umyślne i czy zalicza się ono do przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności.
Nie jest dopuszczalne wydziedziczenie, jeżeli uprawniony do zachowku dopuścił się przestępstwa w warunkach, które wyłączają bezprawność czynu - na przykład, jeżeli działał w obronie koniecznej, stanie wyższej konieczności, błędzie lub niepoczytalności.
Dopuszczenie się rażącej obrazy czci
Dopuszczenie się rażącej obrazy czci spadkodawcy albo osoby dla niego najbliższej jest samodzielną podstawą do wydziedziczenia. Działania uprawnionego do zachowku muszą cechować się poważnym charakterem albo nasileniem.
Jako przykłady takich zachowań można wskazać publiczne lub skryte rozpowszechnianie nieprawdziwych i gorszących informacji na temat spadkodawcy (np. co do popełnienia przez niego przestępstw czy zdradzania żony), kierowanie wyzwisk pod jego adresem, a także składanie fałszywych zeznań pomawiających spadkodawcę o udział w przestępstwie.
Uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych
Wydziedziczonym może być ten, kto uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Chodzi w tym przypadku o okazywanie zainteresowania bezpośrednio spadkodawcy. Nie można więc nikogo wydziedziczyć np. za brak kontaktu z żoną bądź dziećmi, nawet jeżeli spadkodawca ocenia to negatywnie. Obowiązki rodzinne sąd zawsze będzie badał w określonym kontekście sytuacyjnym - w pewnych środowiskach obowiązki rodzinne będą realizowane w inny sposób niż w innym środowisku.
Brak zainteresowania spadkodawcą oznaczać będzie w szczególności:
- uchylanie się od pomocy i troski o spadkodawcę, których wymaga jego choroba czy podeszły wiek
- uchylanie się od alimentów na rzecz spadkodawcy (w tym alimentów na dziecko)
- wszczynanie awantur i naruszanie spokoju życia spadkodawcy
- brak odwiedzania spadkodawcy
- brak prowadzenia korespondencji lub odbywania rozmów telefonicznych (np. w przypadku mieszkania w innym kraju, kiedy nie jest możliwe częste odbywanie spotkań osobistych)
Niedopełnienie obowiązków rodzinnych będzie oceniane zawsze przez wzgląd na konkretną sytuację spadkobiercy. Przykładowo, trudno oczekiwać, że spadkobierca będzie aktywnie opiekował się swoją chorą matką, jeżeli samemu cierpi na dokuczliwe i przewlekłe dolegliwości zdrowotne. Równocześnie, nie może być traktowany jako uporczywe postępowanie brak regularnych wizyt spadkobiercy u spadkodawcy, jeżeli spadkodawca np. mieszka w odległym kraju czy też wykonuje bardzo absorbujący czasowo zawód (np. jest marynarzem).
Czy nowelizacja z 2023 roku dodała nowe przesłanki wydziedziczenia?
Nie. Nowelizacja Kodeksu cywilnego, która weszła w życie 15 listopada 2023 roku, nie zmieniła art. 1008 - katalog przyczyn wydziedziczenia nadal obejmuje trzy przesłanki. Nowe przesłanki (uporczywe uchylanie się od skonkretyzowanego obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy oraz uporczywe uchylanie się od obowiązku pieczy nad nim) ustawodawca dodał natomiast do katalogu przyczyn niegodności dziedziczenia, którą omówiłem wcześniej.
W testamencie takie zachowania można natomiast wskazać jako przejaw uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych - o ile spełnione są opisane wyżej warunki.
Oczywiście, niektóre z opisanych wyżej przesłanek wydziedziczenia mogą występować razem. Przykładowo, znęcanie się nad spadkodawcą może stanowić zarówno przestępstwo, rażącą obrazę czci i zaniedbywanie obowiązków rodzinnych. Stąd też, wydziedziczenie może opierać się na kilku podstawach do wydziedziczenia łącznie.
Z tego powodu warto skonsultować się z adwokatem w przypadku zamiaru sporządzenia testamentu wydziedziczającego. Odpowiednie zredagowanie testamentu umożliwi utrzymanie w mocy jednej podstawy do wydziedziczenia nawet jeżeli skutecznie zakwestionowane zostaną inne podstawy.
Przebaczenie uprawnionemu do zachowku
Kiedy przebaczenie uchyla wydziedziczenie?
Spadkodawca nie może wydziedziczyć osoby uprawnionej do zachowku, jeśli jej przebaczył. Przebaczenie może nastąpić zarówno przed wydziedziczeniem, jak i po wydziedziczeniu. Jeżeli jednak przebaczenie nastąpi już po wydziedziczeniu, wymaga ono odwołania testamentu wydziedziczającego.
Przebaczenie nie jest formalnym oświadczeniem, ale wyrażoną na zewnątrz decyzją, że nie będzie się wyciągać konsekwencji z doznanej krzywdy. Przebaczając, spadkodawca nie musi mieć pełnej zdolności do czynności prawnych w momencie przebaczania (może być np. osobą ubezwłasnowolnioną). Często to sąd ocenia, czy przebaczenie było dokonane z dostatecznym rozeznaniem.
Przebaczenie nie może być odwołane - w jego następstwie wcześniejsze wydziedziczenie traci moc. Nie wyklucza to skutecznego wydziedziczenia na podstawie nowych okoliczności, które nastąpiły po przebaczeniu (kolejnych nagannych zachowań uprawnionego do zachowku).
Bezskuteczność wydziedziczenia
Kiedy wydziedziczenie nie odnosi skutku?
Bezskuteczność wydziedziczenia skutkuje tym, że spadkobierca jest wyłączony od dziedziczenia, ale jednocześnie może dochodzić zachowku. W szczególności, wydziedziczenie będzie bezskuteczne jeżeli:
- nie dochowano sposobu wydziedziczenia (nie został sporządzony testament)
- przyczyna wydziedziczenia nie wynika z oświadczenia woli spadkodawcy
- podano inną przyczynę wydziedziczenia niż przewidziana przez przepisy prawa (przyczyny wskazane w art. 1008 omówiłem we wcześniejszej części tego artykułu)
- przyczyna wydziedziczenia jest nieprawdziwa (np. uprawniony do zachowku nie dopuścił się przestępstwa przeciwko wolności albo rażącej obrazy czci co zarzuca mu spadkodawca)
- przyczyna wydziedziczenia jest nieuzasadniona (np. zachowanie uprawnionego do zachowku było niezawinione)
Jak podważyć wydziedziczenie?
Prawo spadkowe daje uprawnionemu do zachowku szansę na to, aby podważyć wydziedziczenie. Kwestionowanie wydziedziczenia nie odbywa się jednak w ramach sprawy sądowej o stwierdzenie nabycia spadku, gdzie jest ustalany krąg spadkobierców. Skutecznie zakwestionowane wydziedziczenie prowadzi bowiem do uznania testamentu za testament negatywny. Oznacza to, że spadkobierca jest wyłączony od dziedziczenia, ale jest jednocześnie uprawniony do zachowku (wbrew intencji testatora).
Kwestionowanie wydziedziczenia w ramach sprawy o stwierdzenie nabycia spadku może mieć miejsce w jednym przypadku - kiedy kwestionujemy pochodzenie testamentu (np. testament jest podrobiony) albo kiedy kwestionujemy zdolność spadkodawcy do sporządzenia testamentu (np. zażywane przez niego leki uśmierzające ból powodowały tak zwaną niezdolność testowania, co powoduje niezdolność do dokonywania czynności prawnych oraz sporządzenia aktu ostatniej woli).
W związku z tym, kwestionowanie wydziedziczenia odbywa się zasadniczo w sprawie o żądanie zapłaty zachowku. Uprawniony do zachowku kieruje do sądu żądanie jego zapłaty. W ramach tego postępowania sąd rozstrzygnie, czy żądający zachowku jest uprawniony do jego otrzymania. Warunkiem poczynienia takich ustaleń jest ustalenie, czy danej osobie w ogóle przysługuje prawo do zachowku, to z kolei wymaga ustalenia, czy doszło do skutecznego wydziedziczenia.
Wydziedziczenie - najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym różni się wydziedziczenie od pominięcia w testamencie?
Pominięcie w testamencie (albo testament negatywny) wyłącza od dziedziczenia, ale nie pozbawia prawa do zachowku. Wydziedziczenie idzie o krok dalej - pozbawia także zachowku, ale wymaga wskazania w testamencie jednej z ustawowych przesłanek wydziedziczenia z art. 1008 Kodeksu cywilnego.
Czy można podważyć wydziedziczenie po śmierci spadkodawcy?
Tak. Wydziedziczony może podważyć wydziedziczenie przede wszystkim w sprawie o zapłatę zachowku - wykazując, że wskazana w testamencie przyczyna była nieprawdziwa, nieuzasadniona albo że spadkodawca mu przebaczył. W przypadku wątpliwości co do samego testamentu (podrobienie, niezdolność testowania) kwestionuje się go w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku.
Czy wydziedziczone dziecko może otrzymać zachowek?
Samo wydziedziczone dziecko - nie, jeżeli wydziedziczenie było skuteczne. Prawo do zachowku przechodzi jednak na zstępnych wydziedziczonego: dzieci wydziedziczonego syna czy córki (a więc wnuki spadkodawcy) mogą żądać zachowku.
Czy wydziedziczenie musi nastąpić u notariusza?
Nie. Wydziedziczenie można zawrzeć w każdym ważnym testamencie, także własnoręcznym. Testament notarialny jest jednak w praktyce trudniejszy do podważenia, dlatego przy zamiarze wydziedziczenia często wybiera się właśnie tę formę.
Kogo nie można wydziedziczyć?
Nie można skutecznie wydziedziczyć osoby, której spadkodawca przebaczył, ani osoby, wobec której nie zachodzi żadna z trzech ustawowych przesłanek wydziedziczenia. Bezprzedmiotowe jest także wydziedziczenie osób nieuprawnionych do zachowku (np. rodzeństwa) - wystarczy pominąć je w testamencie.
⚖️ Pomoc prawna w Krakowie
Masz problem z wydziedziczeniem w Krakowie?
Doradzam przy wydziedziczeniu oraz w sprawach o zachowek nie tylko w Krakowie.