Ubezwłasnowolnienie 

Ubezwłasnowolnienie powoduje ograniczenie praw osoby, której dotyczy w zasadzie w każdej dziedzinie prawa. Istnieją dwa rodzaje ubezwłasnowolnienie – całkowite oraz częściowe. Sąd może ubezwłasnowolnić osobę jeżeli jest to potrzebne dla ochrony osoby, jej dóbr majątkowych oraz niemajątkowych. Po przeczytaniu tego artykułu poznasz odpowiedzi między innymi na następujące pytania:

• czym różni się ubezwłasnowolnienie całkowite od częściowego?
• kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?
• co należy dołączyć do wniosku o ubezwłasnowolnienie?
• jak wygląda postępowanie sądowe w sprawie ubezwłasnowolnienia?
• jakie skutki powoduje ubezwłasnowolnienie całkowite, a jakie częściowe?
• dla kogo ustanawia się opiekuna prawnego, a dla kogo kuratora?
• kim jest doradca tymczasowy?

Ubezwłasnowolnienie – informacje podstawowe

Ubezwłasnowolnienie to instytucja prawa cywilnego, pozwalająca na ograniczenie praw danej osoby. Ubezwłasnowolnienie może być całkowite lub częściowe. Celem ubezwłasnowolnienia jest ochrona danej osoby, jej dóbr majątkowych i niemajątkowych. Ubezwłasnowolnienie powoduje daleko idące skutki prawne w różnych dziedzinach prawa (kwestię tą omówimy w końcowej części tego artykułu), które stanowią ingerencję w prawa i wolności człowieka.

Ubezwłasnowolnienie całkowite wchodzi w grę, jeżeli dana osoba nie jest w stanie kierować swym postępowaniem ze względu na chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne (w szczególności pijaństwo lub narkomanię). Ubezwłasnowolnienie częściowe w chodzi w grę, gdy dana osoba potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw ze względu na chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne w szczególności pijaństwo lub narkomanię, jednak przyczyny te występują w stopniu, który nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego.

Ze względu na dobro osoby ubezwłasnowolnionej dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, a dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora.

Warto dokładnie dowiedzieć się, co wiąże się z ubezwłasnowolnieniem całkowitym oraz ubezwłasnowolnieniem częściowym, zanim podejmie się kroki prawne w tej sprawie. Zgłaszając wniosek o ubezwłasnowolnienie należy pamiętać, że zgłoszenie wniosku działając w złej wierze lub lekkomyślnie podlega karze grzywny na podstawie art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kogo można ubezwłasnowolnić i w jaki sposób?

Ubezwłasnowolnienie, a wiek osoby ubezwłasnowolnionej

Orzeczenie ubezwłasnowolnienia jest ograniczone wiekiem osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona.

Ubezwłasnowolnienie całkowite może zostać orzeczone w stosunku do osoby, która ukończyła 13 lat. Sytuacja prawna osoby przed ukończeniem 13 roku życia jest taka sama, jak osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie (w obu przypadkach dana osoba nie ma zdolności do czynności prawnych).

Natomiast ubezwłasnowolnić częściowo można jedynie osobę pełnoletnią. Co istotne, wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można zgłosić już na rok przed osiągnięciem pełnoletności przez daną osobę. Możliwość taką przewiduje art. 545 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Stan zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej

Do ubezwłasnowolnienia konieczne jest wykazanie, że osoba, która ma zostać ubezwłasnowolniona:

• w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego: nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem
• w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego: potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw z powodów medycznych: choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii

Zgodnie z Postanowieniem Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1970 roku w sprawie do sygnatury akt I CR 176/70, wyżej wymienione wyliczenie przyczyn uzasadniających ubezwłasnowolnienie ma charakter przykładowy, a więc możliwe jest orzeczenie ubezwłasnowolnienia również z innych powodów (ale inne powody muszą dotyczyć zaburzeń psychicznych).

Istnienie przyczyny medycznej, uzasadniającej ubezwłasnowolnienie, musi zostać potwierdzone przez specjalistę. W związku z tym, w postępowaniu o orzeczenie ubezwłasnowolnienia niezbędne będzie powołanie biegłego sądowego odpowiedniej specjalności. Przebieg albo przyczyny stanu zdrowia danej osoby (uzasadniające ubezwłasnowolnienie) nie są mają znaczenia dla sądu przy orzekaniu ubezwłasnowolnienia.

Sąd, orzekając o ubezwłasnowolnieniu, bierze pod uwagę stan danej osoby na moment wydawania wyroku. Tym samym, krótkotrwałe poprawy stanu zdrowia nie wykluczają możliwości ubezwłasnowolnienia, jeżeli nadal utrzymuje się stan chorobowy. Natomiast niemożliwe jest orzeczenie ubezwłasnowolnienia z racji pogorszenia stanu zdrowia psychicznego danej osoby, które miałoby nastąpić dopiero w przyszłości.

Ubezwłasnowolnienie jest możliwe, jeżeli zły stan zdrowia psychicznego danej osoby uniemożliwia jej kierowanie swoim postępowaniem. W tym kontekście bierze się pod uwagę możliwość dokonywania świadomych i swobodnych czynności prawnych, czyli wszystkich działań wywołujących skutki prawne. Sądy wskazują, że przez to pojęcie należy również rozumieć brak świadomego kontaktu z otoczeniem oraz brak możliwości intelektualnej oceny swojej sytuacji, swojego zachowania i wywołanych nim następstw (Postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2013 roku w sprawie do sygnatury akt I CSK 122/13, Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2017 roku w sprawie do sygnatury akt I CSK 331/17). Niemożność pokierowania swoim postępowaniem musi wynikać z choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń psychicznych, uzasadniających ubezwłasnowolnienie.

Należy jednak pamiętać, że nawet pomimo wystąpienia przesłanek ubezwłasnowolnienia, sąd może nie orzec ubezwłasnowolnienia, jeżeli byłoby to niecelowe z punktu widzenia osoby, której dotyczyłoby ubezwłasnowolnienie. Ubezwłasnowolnienie jest instytucją mającą na celu ochronę osoby ubezwłasnowolnionej, jej interesów, dóbr materialnych i niematerialnych. Jżeli nie istnieje obawa, że mimo zaburzeń psychicznych dana osoba nie podejmuje działań, które stanowiłyby zagrożenie dla jej szeroko pojętego interesu, nie zachodzi potrzeba ubezwłasnowolnienia.

W tym kontekście należy podkreślić, że pomimo wyszczególnienia w przepisie pijaństwa i narkomanii jako przesłanek orzeczenia ubezwłasnowolnienia, samo uzależnienie nie stanowi wystarczającego powodu do ubezwłasnowolnienia osoby uzależnionej. Ubezwłasnowolnienie z tego powodu będzie możliwe jedynie, jeżeli biegły lekarz psychiatra stwierdzi, że to uzależnienie ma postać zaburzenia psychicznego.

Jak przebiega postępowanie w sprawie o ubezwłasnowolnienie?

Jak napisać wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Na podstawie art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie uprawnieni są:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie
• jej krewni w linii prostej (czyli na przykład rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki)
• jej rodzeństwo
• jej przedstawiciel ustawowy

W przypadku, gdy dana osoba ma przedstawiciela ustawowego, jej krewni nie mogą zgłaszać wniosku o ubezwłasnowolnienie (zgodnie z art. 545 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego).

Zgodnie z Uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2016 roku w sprawie do sygnatury akt III CZP 38/16, wniosek o ubezwłasnowolnienie może także osoba, która ma być ubezwłasnowolniona.

Wniosek może złożyć również prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Rzecznik Praw Dziecka.

Do jakiego sądu należy złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie według przepisów o właściwości rzeczowej należą do właściwości sądów okręgowych. Wniosek o ubezwłasnowolnienie należy więc złożyć do sądu okręgowego właściwego dla adresu zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek. Jeżeli nie ma możliwości ustalenia miejsca zamieszkania takiej osoby, wniosek należy złożyć do sądu okręgowego właściwego dla miejsca pobytu osoby, której dotyczy wniosek (zgodnie z art. 544 Kodeksu postępowania cywilnego).

Jakie dokumenty należy dołączyć do wniosku o ubezwłasnowolnienie?

Do wniosku o ubezwłasnowolnienie należy dołączyć dokumenty, które uprawdopodobniają istnienia choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub występowania innego rodzaju zaburzeń psychicznych osoby, której dotyczy wniosek.

Do wniosku należy także dołączyć dokumenty potwierdzające uprawnienie do złożenia wniosku, na przykład odpis aktu urodzenia osoby, której wniosek dotyczy, odpis aktu urodzenia wnioskodawcy (gdy wnioskodawcą jest krewny osoby podlegającej ubezwłasnowolnieniu), czy odpis aktu małżeństwa (gdy wnioskodawcą jest małżonek osoby podlegającej ubezwłasnowolnieniu).

Jeżeli według wniosku ubezwłasnowolnienie następuje z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd przed zarządzeniem doręczenia wniosku zażąda w wyznaczonym terminie przedstawienia świadectwa lekarskiego wydanego przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, lub opinii psychologa o stopniu niepełnosprawności umysłowej tej osoby. Wynika to z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli ubezwłasnowolnienie następuje z powodu pijaństwa, sąd żąda także przedstawienia zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej, a jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu narkomanii – zaświadczenia z poradni leczenia uzależnień.

W razie niezłożenia żądanego świadectwa, opinii lub zaświadczenia lub jeżeli treść wniosku lub dołączone do niego dokumenty nie uprawdopodobniają istnienia choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub występowania innego rodzaju zaburzeń psychicznych, sąd odrzuci wniosek, chyba że złożenie takich dokumentów nie jest możliwe.

Kto uczestniczy w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie?

Kodeks postępowania cywilnego w art. 546 przewiduje, że w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie oprócz wnioskodawcy muszą uczestniczyć:

• osoba, której dotyczy wniosek
• jej przedstawiciel ustawowy
• małżonek
• prokurator

Do postępowania o ubezwłasnowolnienie może również przystąpić na każdym etapie tego postępowania organizacja pozarządowa, do której zadań statutowych należy ochrona praw osób niepełnosprawnych, udzielanie pomocy takim osobom lub ochrona praw człowieka.

Składając wniosek o ubezwłasnowolnienie należy wskazać dane wszystkich uczestników oraz przedłożyć sądowi wraz z wnioskiem odpisy wniosku dla wszystkich uczestników.

Czym jest wysłuchanie osoby podlegającej ubezwłasnowolnieniu?

W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie konieczne jest wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek. Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, wysłuchanie powinno odbyć się niezwłocznie po wszczęciu postępowania w obecności dwóch biegłych: psychologa oraz biegłego lekarza psychiatry lub neurologa (w zależności od stanu zdrowia osoby, która ma być wysłuchana). Co ważne, sąd nie może odstąpić od wysłuchania bez podjęcia próby jego przeprowadzenia. Jeżeli nie jest możliwe porozumienie się z osobą, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy, należy to stwierdzić w protokole po wysłuchaniu biegłego lekarza i psychologa uczestniczących w posiedzeniu sądu.

Wysłuchanie odbywa się przed sądem rozpoznającym sprawę o ubezwłasnowolnienie lub poprzez sędziego wyznaczonego (w miejscu, gdzie przebywa osoba, której dotyczy postępowanie). Wysłuchanie przez sędziego wyznaczonego przeprowadza się, jeżeli osoba, której dotyczy wniosek ze względu na swój stan zdrowia nie może stawić się w sądzie (na przykład przebywa w zakładzie opieki zdrowotnej albo jest obłożnie chora i przebywa w domu).

W celu wysłuchania sąd może zarządzić przymusowe sprowadzenie na rozprawę osoby, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy (art. 547 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego). Na postanowienie sądu o przymusowym sprowadzeniu osoby na rozprawę przysługuje zażalenie.

Po pierwszym wysłuchaniu osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, sąd może zaniechać doręczenia pism sądowych, wezwania lub ponownego wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. Jest to możliwe, jeżeli sąd uzna to za niecelowe ze względu na stan zdrowia tej osoby, określony w opiniach biegłego lekarza psychiatry lub neurologa oraz psychologa wydanych po przeprowadzeniu badania (art. 556 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). W takim przypadku sąd powinien ustanowić kuratora osobie podlegającej ubezwłasnowolnieniu, chyba że ma ona przedstawiciela ustawowego, który nie jest wnioskodawcą.

Jak przebiega postępowanie dowodowe w sprawie o ubezwłasnowolnienie?

W toku postępowania o ubezwłasnowolnienie postępowanie dowodowe powinno ustalić przede wszystkim stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, rodzaj spraw wymagających prowadzenia przez tę osobę oraz sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych.

Jak omawialiśmy to już powyżej, osoba której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa (art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). W związku z tym, konieczne jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sporządzonej po zbadaniu osoby podlegającej ubezwłasnowolnieniu. Opinia biegłego oprócz oceny stanu zdrowia psychicznego lub zaburzeń psychicznych albo rozwoju umysłowego osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, powinna zawierać umotywowaną ocenę zakresu jej zdolności do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, uwzględniającą postępowanie i zachowanie się tej osoby.

Na podstawie art. 554 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zarządzić oddanie osoby podlegającej ubezwłasnowolnieniu pod obserwację w zakładzie leczniczym na czas nie dłuższy niż sześć tygodni (w wyjątkowych wypadkach sąd może termin ten przedłużyć do trzech miesięcy), jeżeli po zapoznaniu się z opiniami biegłych uzna to za niezbędne. Przed wydaniem postanowienia w tym przedmiocie sąd musi wysłuchać uczestników postępowania.

Sąd może również zobowiązać osoby pozostające we wspólnocie domowej z osobą, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, do złożenia wykazu majątku należącego do tej osoby oraz do złożenia przyrzeczenia co do prawdziwości i zupełności składanego wykazu majątku (art. 554.1 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego). Działanie takie jest podejmowane przez sąd w celu ochrony interesu osoby podlegającej ubezwłasnowolnieniu.

Doradca tymczasowy w toku postępowania o ubezwłasnowolnienie

Na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, sąd może z urzędu lub na wniosek uczestnika postępowania ustanowić osobie podlegającej ubezwłasnowolnieniu doradcę tymczasowego. Jest to możliwe, jeżeli:

• sąd uzna to za konieczne dla ochrony tej osoby lub jej mienia
• tylko w przypadku, gdy osoba podlegająca ubezwłasnowolnieniu jest pełnoletnia

Doradcą tymczasowym może być ustanowiony przede wszystkim małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, jej krewny lub osoba bliska, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie wzgląd na dobro osoby podlegającej ubezwłasnowolnieniu (art. 548 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego). Sąd może również zwrócić się do organizacji pozarządowej, która przystąpiła do postępowania, o wskazanie osoby, która mogłaby zostać doradcą tymczasowym.

Zgodnie z art. 548 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, przed ustanowieniem doradcy tymczasowego sąd musi wysłuchać osobę podlegającą ubezwłasnowolnieniu, a postanowienie powołujące doradcę tymczasowego stanie się skuteczne w momencie doręczenia go tej osobie (chyba że sąd zaniechał doręczania pism po wysłuchaniu osoby, dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie – w takim przypadku postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego staje się skuteczne z chwilą jego wydania przez sąd). O ustanowieniu doradcy tymczasowego sąd prowadzący sprawę zawiadamia z urzędu sąd opiekuńczy, który będzie sprawował nadzór nad czynnościami doradcy tymczasowego.

Osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych – co równa się zdolności osoby ubezwłasnowolnionej częściowo (art. 549 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego traci moc, gdy wniosek o ubezwłasnowolnienie został prawomocnie oddalony lub odrzucony, gdy umorzono postępowanie, lub gdy sąd postanowił o ubezwłasnowolnieniu i ustanowił kuratora lub opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej.

Sąd może odwołać doradcę tymczasowego również przed zakończeniem postępowania, jeżeli ustały przyczyny ustanowienia doradcy (art. 550 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego).

Orzeczenie ubezwłasnowolnienia

Zgodnie z art. 555 Kodeksu postępowania cywilnego, orzeczenie w sprawie ubezwłasnowolnienia może zapaść jedynie po przeprowadzeniu rozprawy. W postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu sąd określa, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy też częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone (art. 557 Kodeksu postępowania cywilnego).

Postanowienie o ubezwłasnowolnieniu podlega zaskarżeniu w drodze apelacji. Apelację można wnieść w terminie 2 tygodni od dnia doręczenia postanowienia o ubezwłasnowolnieniu z uzasadnieniem. Wniosek o uzasadnienie postanowienia należy z kolei złożyć do sądu w terminie 7 dni od dnia ogłoszenia postanowienia na rozprawie albo od dnia doręczenia postanowienia. W przypadku braku złożenia wniosku o uzasadnienie nie będzie możliwe wniesienie apelacji.

Jeżeli postanowienie w sprawie ubezwłasnowolnienia stało się prawomocne (apelacja została oddalona, albo nie została w ogóle wniesiona), sąd zarządza z urzędu przesłanie sądowi opiekuńczemu odpisu prawomocnego postanowienia, którym orzekł ubezwłasnowolnienie. Jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie został oddalony, zawiadamia sąd opiekuńczy o potrzebie ustanowienia kuratora dla osoby niepełnosprawnej, jeżeli istnieje taka potrzeba (art. 558 Kodeksu postępowania cywilnego).

Jakie są skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego?

W jaki sposób ubezwłasnowolnienie całkowite wpływa na zdolność do czynności prawnych?

Ubezwłasnowolnienie całkowite staje się skuteczne z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu i jest skuteczne wobec wszystkich, a nie tylko wobec uczestników postępowania.

Zgodnie z art. 12 Kodeksu cywilnego osoba, która została ubezwłasnowolniona całkowicie, traci zdolność do czynności prawnych. Czynność prawna dokonana przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie jest nieważna, niezależnie od zgody opiekuna.

Jedynie w przypadku, gdy ubezwłasnowolniony całkowicie zawarł umowę w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego, która nie pociąga za sobą rażącego pokrzywdzenia osoby niezdolnej do dokonania czynności z uwagi na ubezwłasnowolnienie całkowite, umowa stanie się ważna w momencie jej wykonania.

Co istotne, ubezwłasnowolnienie całkowite wpływa na możliwość zawarcia i unieważnienia małżeństwa (art. 11 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Po pierwsze, osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może zawrzeć małżeństwa. Po drugie, Ubezwłasnowolnienie całkowite jednego z małżonków w trakcie trwania małżeństwa uprawnia każdego z małżonków do wystąpienia o unieważnienie małżeństwa (przy czym nie można unieważnić małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia całkowitego, jeżeli zostało ono wcześniej uchylone).

Ubezwłasnowolniony całkowicie nie może także złożyć oświadczenia o uznaniu ojcostwa. Wynika to z art. 77 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Opiekun osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie

Kiedy sąd ustanawia opiekuna?

Sąd opiekuńczy dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia opiekuna prawnego, chyba że pozostaje on nadal pod władzą rodzicielską (jeżeli jest niepełnoletni). Jeżeli ubezwłasnowolnionym całkowicie jest małoletni pozostający pod władzą rodzicielską, w momencie osiągnięcia przez niego pełnoletności konieczne będzie ustanowienie przez sąd opiekuna dla ubezwłasnowolnionego.

Każdy, kogo sąd opiekuńczy ustanowi opiekunem, obowiązany jest opiekę objąć. Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zwolnić od tego obowiązku. Objęcie opieki następuje przez złożenie przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym. Opiekun powinien objąć swe obowiązki niezwłocznie. Na mocy odesłania z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim (art. 147-174 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Kto może zostać opiekunem ubezwłasnowolnionego?

Opiekunem prawnym ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być ustanowiony przede wszystkim jego małżonek, a gdy osoba ubezwłasnowolniona nie ma małżonka – jego ojciec lub matka (art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Jeżeli niemożliwe jest ustanowienie opiekunem wyżej wymienionych osób, opiekunem powinien zostać ustanowiony ktoś spośród krewnych lub innych osób bliskich ubezwłasnowolnionego całkowicie. Opiekunem prawnym nie może zostać ustanowiona osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych albo została pozbawiona praw publicznych (art. 148 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Jakie czynności może podejmować opiekun?

Opiekun sprawuje pieczę nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie i jej majątkiem oraz dokonuje czynności prawnych w jej imieniu. W ramach sprawowanej opieki opiekun powinien starać się o poprawę stanu zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej oraz dbać o prowadzenie jej spraw. We wszystkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku ubezwłasnowolnionego opiekun powinien uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na dokonanie danej czynności – taką ważną czynnością może być na przykład sprzedaż mieszkania będącego własnością ubezwłasnowolnionego.

W kontekście usług medycznych, opiekunowi przysługuje między innymi prawo do informacji o stanie zdrowia osoby, która została ubezwłasnowolniona, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu, prawo do uzyskiwania informacji o prawach pacjenta – ubezwłasnowolnionego oraz o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych, do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody, po uzyskaniu stosownej informacji, do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania, do dostępu do dokumentacji medycznej ubezwłasnowolnionego.

Nadzór nad opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie

Opiekun podlega nadzorowi sądu opiekuńczego na zasadach określonych w art. 165 – 167 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd wykonuje nadzór poprzez zapoznawanie się na bieżąco z działaniami opiekuna oraz udzielanie mu wskazówek i poleceń, a ponadto sąd może żądać od opiekuna wyjaśnień we wszelkich sprawach należących do zakresu opieki oraz przedstawiania dokumentów związanych z jej sprawowaniem.

Co więcej, opiekun ma obowiązek składać sądowi opiekuńczemu sprawozdania dotyczące ubezwłasnowolnionego oraz rachunki z zarządzania jego majątkiem w terminach oznaczonych przez sąd, nie rzadziej niż co roku. Przedłożone przez opiekuna rachunki podlegają zatwierdzeniu przez sąd opiekuńczy, co nie wyłącza jednak odpowiedzialności opiekuna za szkodę wyrządzoną nienależytym sprawowaniem zarządu majątkiem, w tym za działanie w złej wierze.

Jeżeli opiekun sprawuje opiekę nienależycie, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia nadzorcze.

Czy opiekun ubezwłasnowolnionego dostaje wynagrodzenie?

Na żądanie opiekuna sąd opiekuńczy przyzna mu wynagrodzenie okresowe albo wynagrodzenie jednorazowe w dniu ustania opieki lub zwolnienia go od niej (art. 162 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Wynagrodzenia nie przyznaje się, jeżeli nakład pracy opiekuna jest nieznaczny lub gdy sprawowanie opieki jest związane z pełnieniem funkcji rodziny zastępczej albo czyni zadość zasadom współżycia społecznego.

Wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub z majątku ubezwłasnowolnionego całkowicie, a jeżeli ta osoba nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie jest pokrywane ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej.

Niezależnie od wynagrodzenia, opiekun może żądać od ubezwłasnowolnionego całkowicie zwrotu nakładów i wydatków związanych ze sprawowaniem opieki, na zasadzie art. 163 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Takie roszczenia przedawniają się z upływem lat trzech od ustania opieki lub zwolnienia opiekuna.

Jakie są skutki ubezwłasnowolnienia częściowego?

W jaki sposób ubezwłasnowolnienie częściowe wpływa na zdolność do czynności prawnych?

Na skutek ubezwłasnowolnienia częściowego osoba ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych (na zasadzie art. 15 Kodeksu cywilnego).

Do ważności czynności prawnych, poprzez które ubezwłasnowolniony zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda kuratora (art. 17 Kodeksu cywilnego). Warto podkreślić, że jeżeli ubezwłasnowolniony częściowo zawarł umowę bez wymaganej zgody, umowa będzie ważna dopiero po jej potwierdzeniu przez kuratora (art. 18 Kodeksu cywilnego). Potwierdzić taką umowę może również osoba dotychczas ubezwłasnowolniona częściowo, po uchyleniu ubezwłasnowolnienia. Jednostronna czynność prawna dokonana przez ubezwłasnowolnionego częściowo bez zgody kuratora jest nieważna i nie da się tego zmienić poprzez następcze udzielenie zgody (art. 19 Kodeksu cywilnego).

Ubezwłasnowolniony częściowo może jednak bez zgody kuratora zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (art. 20 Kodeksu cywilnego). Do tej kategorii należy na przykład robienie codziennych zakupów spożywczych, czy kupno biletów na przejazdy komunikacją miejską.

Ubezwłasnowolniony częściowo może bez zgody kuratora rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów postanowi inaczej (art. 21 Kodeksu cywilnego). W pozostałych kwestiach do kurateli stosuje się odpowiednio rozwiązania obowiązujące w odniesieniu do opiekuna prawnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe powoduje również skutki w prawie rodzinnym. Ubezwłasnowolniony częściowo może złożyć oświadczenie o uznaniu ojcostwa jedynie przed sądem opiekuńczym, a nie przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, jak może to zrobić osoba o pełnej zdolności do czynności prawnych (art. 77 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo

Sąd opiekuńczy dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia kuratora (art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 558 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Zadaniem kuratora jest udzielanie pomocy osobie ubezwłasnowolnionej w prowadzeniu jej spraw. Zgodnie z art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi.

W pierwszej kolejności, kandydatem na kuratora jest małżonek ubezwłasnowolnionego, a jeśli ubezwłasnowolniony nie ma małżonka kuratorem powinien zostać ustanowiony ojciec lub matka ubezwłasnowolnionego, pod warunkiem, że nie godzi to w dobro ubezwłasnowolnionego częściowo (art. 176 w związku z art. 178 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Jeżeli niemożliwe jest ustanowienie kuratorem jednej z osób wskazanych powyżej, kurator powinien być ustanowiony spośród krewnych lub innych osób bliskich ubezwłasnowolnionego częściowo.

Kurator, podobnie jak opiekun, może domagać się wynagrodzenia za sprawowaną kuratelę. Na zgłoszone żądanie sąd opiekuńczy przyzna kuratorowi stosowne wynagrodzenie, które pokrywa się z dochodów lub z majątku ubezwłasnowolnionego częściowo, a jeżeli osoba ta nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie pokrywa się ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej.

Skutki ubezwłasnowolnienia częściowego i całkowitego

Bez względu na rodzaj ubezwłasnowolnienia, jego orzeczenie niesie za sobą daleko idące skutki w różnych sferach życia ubezwłasnowolnionego. Skutki te przejawiają się w zasadzie w każdej dziedzinie prawa – zarówno w zakresie praw publicznych, prawa cywilnego, prawa rodzinnego, jak i prawa spadkowego.

Ubezwłasnowolnienie, a prawa wyborcze

W odniesieniu do praw publicznych, na zasadzie art. 62 Konstytucji RP, ubezwłasnowolniony traci możliwość udziału w referendum oraz czynne prawo wyborcze (prawo wybierania). Ubezwłasnowolnionemu nie przysługuje także bierne prawo wyborcze (czyli prawo do bycia wybranym).

Ubezwłasnowolnienie, a rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami

W momencie orzeczenia ubezwłasnowolnienia częściowego i całkowitego osoby pozostającej w związku małżeńskim między małżonkami z mocy prawa powstaje rozdzielność majątkowa (art. 53 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Jeżeli ubezwłasnowolnienie zostanie uchylone pomiędzy małżonkami ponownie powstanie ustawowy ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej.

Ubezwłasnowolnianie, a zaprzeczenie ojcostwa i macierzyństwa

Ubezwłasnowolnienie wpływa również na możliwość zaprzeczenia ojcostwa. W przypadku zaprzeczenia ojcostwa, jeżeli mąż matki został całkowicie ubezwłasnowolniony z powodu choroby psychicznej lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych, na które zapadł w ciągu roku od kiedy dowiedział się, że dziecko nie pochodzi od niego, maksymalnie do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności (czyli terminu do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa), powództwo może wytoczyć jego przedstawiciel ustawowy (art. 64 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Termin do wytoczenia powództwa wynosi w tym wypadku rok od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego, a jeżeli przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko nie pochodzi od męża matki, po upływie tego terminu – rok od dnia, w którym dowiedział się o tej okoliczności. Natomiast jeżeli przedstawiciel ustawowy męża całkowicie ubezwłasnowolnionego nie wytoczył powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, mąż może wytoczyć powództwo po uchyleniu ubezwłasnowolnienia. Termin do wytoczenia powództwa wynosi w tym wypadku rok od dnia uchylenia ubezwłasnowolnienia, a jeżeli mąż dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, po upływie tego terminu – rok od dnia, w którym dowiedział się o tej okoliczności.

Analogiczne rozwiązania obowiązują w przypadku:

• zaprzeczenia ojcostwa męża przez matkę (na podstawie art. 69 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego)
• zaprzeczenia macierzyństwa (na podstawie art. 61.13 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). 

Ubezwłasnowolnienie, a władza rodzicielska

Ubezwłasnowolnienie ma również wpływ na przysługiwanie władzy rodzicielskiej. Zgodnie z art. 94 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, władza rodzicielska nie przysługuje osobie, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Ubezwłasnowolnienie częściowe albo całkowite pozbawia ubezwłasnowolnionego władzy rodzicielskiej. W przypadku, gdy obojgu rodzicom nie przysługuje władza rodzicielska, sąd opiekuńczy ustanawia opiekę dla dziecka.

Ubezwłasnowolnienie, a przedawnienie roszczeń

Zgodnie z art. 122 Kodeksu cywilnego, bieg przedawnienia roszczeń przeciwko osobie niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych (a więc ubezwłasnowolnionemu częściowo oraz całkowicie), nie może zakończyć się przed upływem dwóch lat od momentu ustanowienia przedstawiciela ustawowego dla takiej osoby. Jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata, jego bieg liczy się od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego albo od dnia, w którym ustała przyczyna jego ustanowienia.

Na podstawie art. 122 § 3 Kodeksu cywilnego, powyższe przepisy mają zastosowanie również do osoby, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia.

Ubezwłasnowolnienie, a umowa darowizny

Zgodnie z art. 901 Kodeksu cywilnego, przedstawiciel ustawowy ubezwłasnowolnionego może w terminie dwóch lat od wykonania darowizny żądać rozwiązania tej umowy darowizny, dokonanej przed ubezwłasnowolnieniem, jeżeli darowizna ze względu na wartość świadczenia i brak uzasadnionych pobudek jest nadmierna.

Ubezwłasnowolnienie, a testament

Ubezwłasnowolniony nie może sporządzić i odwołać testamentu, co wynika z art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie ma jednak przeszkód do dziedziczenia przez osoby ubezwłasnowolnione – dotyczy to zarówno dziedziczenia ustawowego, jak i dziedziczenia testamentowego.

Czy ubezwłasnowolnienie można uchylić lub zmienić?

Czas trwania ubezwłasnowolnienia nie jest z góry określony. Możliwość uchylenia lub zmiany ubezwłasnowolnienia przewiduje art. 559 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd, działając na wniosek lub z urzędu, może uchylić postanowienie o ubezwłasnowolnieniu, jeżeli ustaną przyczyny jego ustanowienia.

Podobnie istnieje możliwość zmiany postanowienia o ubezwłasnowolnieniu całkowitym na ubezwłasnowolnienie częściowe z urzędu lub na wniosek w przypadku poprawy stanu psychicznego osoby ubezwłasnowolnionej. Analogicznie, możliwa jest także zmiana postanowienia o ubezwłasnowolnieniu częściowym na całkowite w przypadku pogorszenia stanu psychicznego osoby ubezwłasnowolnionej. Z wnioskiem o uchylenie lub zmianę postanowienia o ubezwłasnowolnieniu może wystąpić również ubezwłasnowolniony.