Ustalenie ojcostwa i zaprzeczenie ojcostwa

autor: adwokat Wojciech Rudzki

Ostatnia aktualizacja w dniu 13 października 2025 roku

Biologiczni rodzice dziecka nie zawsze są jego rodzicami w sensie prawnym. Wątpliwości w tym zakresie w zdecydowanej większości przypadków będą dotyczyły ojcostwa (a jedynie w wyjątkowych przypadków macierzyństwa). Zarówno ojcostwo, jak i macierzyństwo są w pierwszej kolejności ustalane przy pomocy prawnych domniemań pochodzenia dziecka. Domniemanie pochodzenia dziecka może jednak zostać obalone poprzez zaprzeczenie ojcostwa i zaprzeczenie macierzyństwa. Możliwe jest także prawne ustalenie ojcostwa oraz ustalenie macierzyństwa. Po przeczytaniu tego artykuły poznasz odpowiedzi m.in. na następujące pytania:

• w jakim przypadku zachodzi domniemanie ojcostwa?
• czym jest zaprzeczenie ojcostwa i jakie skutki powoduje?
• czym jest ustalenie ojcostwa i w jaki sposób może nastąpić?
• czym jest uznanie ojcostwa i w jaki sposób następuje?
• jak wygląda sprawa w sądzie o ustalenie ojcostwa i o zaprzeczenie ojcostwa?
• czy w sprawie o ustalenie ojcostwa istnieje obowiązek poddania się badaniom DNA?
• czy ustalenie ojcostwa w przypadku urodzenia martwego dziecka jest możliwe?

Domniemanie ojcostwa i domniemanie macierzyństwa

Pochodzenie biologiczne dziecka, a pochodzenie prawne dziecka

Kwestie związane z pochodzeniem dziecka to jedne z najbardziej istotnych aspektów prawa rodzinnego. Jest to związane z odróżnieniem ojcostwa biologicznego od ojcostwa w znaczeniu prawnym.

W znaczeniu biologicznym ojcostwo istnieje od momentu poczęcia dziecka, natomiast sam fakt bycia biologicznym ojcem dziecka nie powoduje powstania praw czy obowiązków po żadnej ze stron. Dopiero ustalenie ojcostwa w znaczeniu prawnym powoduje powstanie uprawnień związanych z pochodzeniem dziecka od mężczyzny. Ustalenie pochodzenia dziecka niesie za sobą konsekwencje prawne dotyczące między innymi władzy rodzicielskiej, obowiązku alimentacyjnego, jak również nazwiska dziecka.

W art. 61.9 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprowadzono domniemanie macierzyństwa – domniemuje się, że matką dziecka jest kobieta, która je urodziła. Natomiast w odniesieniu do ojcostwa prawo przewiduje różne możliwości jego stwierdzania. Należą do nich:

• domniemanie ojcostwa
• uznanie ojcostwa
• ustalenie ojcostwa w ramach postępowania sądowego.

Oprócz tego istnieje również prawo do zaprzeczenia ojcostwa pozwalające obalić domniemanie ojcostwa, co otwiera drogę do skorzystania z pozostałych sposobów prawnego ustalenia, kto jest ojcem dziecka. 

Czym jest domniemanie ojcostwa?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje dwa domniemania ojcostwa:

• dotyczące pochodzenia dziecka od męża matki dziecka
• dotyczące pochodzenia dziecka od drugiego męża matki dziecka

Pierwsze z domniemań ojcostwa wynika z art. 62 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Domniemanie ojcostwa zachodzi, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa matki albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia. Skutkuje ono przyjęciem (domniemaniem), że dziecko pochodzi od męża matki. Domniemania tego nie stosuje się, jeżeli dziecko urodziło się po upływie 300 dni od orzeczenia przez sąd separacji między małżonkami.

Drugie z domniemań ojcostwa wynika z art. 62 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Domniemanie ojcostwa zachodzi, jeżeli dziecko urodziło się przed upływem 300 dni od ustania lub unieważnienia małżeństwa matki dziecka, lecz po zawarciu przez matkę drugiego małżeństwa. W takim przypadku domniemywa się, że dziecko pochodzi od drugiego męża. Domniemanie to nie dotyczy jednak przypadku, gdy dziecko urodziło się w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji, na którą wyraził zgodę pierwszy mąż matki – wtedy domniemanie ojcostwa działa na rzecz pierwszego męża matki. 

Omówione powyżej domniemanie ojcostwa męża matki (w każdym z ww. przypadków) może zostać zakwestionowane jedynie poprzez powództwo o zaprzeczenie ojcostwa (wynika to z art. 62 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). 

Należy podkreślić, że domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki dziecka następuje z mocy samego prawa. Na tej zasadzie wpisuje się męża matki jako ojca w akcie urodzenia dziecka, co niesie za sobą wszystkie prawne konsekwencje wynikające z ojcostwa, jak na przykład przysługiwanie władzy rodzicielskiej czy powstanie obowiązku alimentacyjnego. Domniemanie ojcostwa ma charakter bezwzględny, co oznacza, że domniemanie obowiązuje nawet jeżeli jest wysoce nieprawdopodobne, by mąż matki był ojcem jej dziecka (na przykład, gdy mąż od lat przebywa za granicą i nie miał kontaktu fizycznego z matką dziecka). Okoliczności poczęcia, w tym data poczęcia, są dla domniemania ojcostwa bez znaczenia. Dla ustalenia pochodzenia dziecka w ten sposób istotny jest jedynie fakt pozostawania przez matkę dziecka w małżeństwie w momencie urodzenia dziecka albo jego urodzenie w okresie 300 dni od ustania, unieważnienia małżeństwa albo orzeczenia separacji. Termin 300 dni od ustania, unieważnienia małżeństwa albo orzeczenia separacji między małżonkami liczy się od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu w tym przedmiocie (wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna, z dnia 6 listopada 1967 roku, sygn. akt: I CR 355/67).

Czym jest zaprzeczenie ojcostwa?

W jakich przypadkach konieczne jest zaprzeczenie ojcostwa?

Powództwo o zaprzeczenie ojcostwa to jedyny środek prawny, dzięki któremu możliwe jest obalenie domniemania, że ojcem dziecka jest mąż jego matki. Pozew o zaprzeczenie ojcostwa można wnieść do sądu rejonowego (o czym stanowi art. 16 w związku z art. 17 pkt 1) Kodeksu postępowania cywilnego) właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego (zgodnie z art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).

Na zasadzie przewidzianej w art. 67 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zaprzeczenie ojcostwa następuje przez wykazanie, że mąż matki nie jest ojcem dziecka. Może to nastąpić na podstawie wszystkich dowodów dopuszczalnych w postępowaniu cywilnym. Najczęściej udowadnia się to poprzez wykonanie badań genetycznych, których wyniki potwierdzają bądź zaprzeczają ojcostwu męża matki. Należy przy tym podkreślić, że przeprowadzenie takich badań w toku postępowania o zaprzeczenie ojcostwa nie jest obowiązkowe (w tym sensie, że sąd może opierać się na innych dowodach). 

Kto może wnieść pozew o zaprzeczenie ojcostwa?

Powództwo o zaprzeczenie ojcostwa może wytoczyć:

• mąż matki, którego ojcostwo ustalono na podstawie domniemania – może wytoczyć powództwo przeciwko dziecku i matce dziecka, a jeżeli matka nie żyje, tylko przeciwko dziecku. Powództwo może być wytoczone w ciągu roku od dnia, kiedy mąż matki dowiedział się, że nie jest ojcem dziecka, jednak nie później niż do osiągnięcia pełnoletności przez dziecko
• matka dziecka – może wytoczyć powództwo przeciwko dziecku i mężowi, którego ojcostwo ustalono na podstawie domniemania, a jeżeli mąż nie żyje, tylko przeciwko dziecku. Powództwo może być wytoczone w ciągu roku od dnia, kiedy matka dowiedziała się, że ojcem dziecka nie jest jej mąż, jednak nie później niż do osiągnięcia pełnoletności przez dziecko
• dziecko – może wytoczyć powództwo przeciwko mężowi swojej matki, którego ojcostwo ustalono na podstawie domniemania, oraz przeciwko swojej matce, a jeżeli matka nie żyje, tylko przeciwko jej mężowi. Natomiast jeżeli nie żyje mąż matki, którego ojcostwo było ustalone na podstawie domniemania, dziecko może pozwać kuratora, ustanowionego w tym celu przez sąd opiekuńczy. Co ważne, uprawnienie do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa przysługuje dziecku dopiero po osiągnięciu pełnoletności. Dziecko może wytoczyć powództwo w ciągu roku od dnia, kiedy dowiedziało się, że mąż matki nie jest jego ojcem, a jeżeli dowiedziało się o tym przed osiągnięciem pełnoletności, termin roku liczy się od dnia osiągnięcia pełnoletności przez dziecko
• prokurator – na zasadach określonych w art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, prokurator może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego. Jeżeli dziecko zmarło po osiągnięciu pełnoletności, prokurator nie może wytoczyć powództwa, a jeżeli dziecko nie dożyło pełnoletności, prokurator może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność

Jakie są ograniczenia w zaprzeczeniu ojcostwa?

Wytoczenie powództwa o zaprzeczenie ojcostwa po śmierci dziecka jest niemożliwe, poza wyjątkami przewidzianymi w art. 70.1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten przewiduje, że postępowanie o zaprzeczenie ojcostwa może być kontynuowane po śmierci dziecka, gdy zmarło już po wszczęciu postępowania. W takiej sytuacji, jeżeli to dziecko wytoczyło powództwo o zaprzeczenie ojcostwa, mogą tego dochodzić zstępni zmarłego. 

Ponadto, zaprzeczenie ojcostwa nie jest możliwe w ogóle w przypadku, gdy dziecko urodziło się w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji, na którą mąż matki wyraził zgodę. Związane jest to ze specyfiką tego rodzaju poczęcia w ramach leczenia niepłodności. Mąż matki, wyrażając zgodę na zabieg medycznie wspomaganej prokreacji, akceptuje, że dziecko biologicznie może pochodzić od innego mężczyzny. Z tej racji, zgodnie z art. 68 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie ma możliwości zaprzeczenia ojcostwa w takim przypadku. 

Natomiast ograniczenie w zdolności do czynności prawnych matki lub męża matki, którego ojcostwo ustalono na podstawie domniemania, nie ogranicza ich zdolności procesowej w spawie o zaprzeczenie ojcostwa dziecka, jeżeli ukończyli oni już 16 lat (możliwość taką przewiduje art. 453.1 Kodeksu postępowania cywilnego). Oznacza to, że mogą oni samodzielnie uczestniczyć w procesie sądowym, a czynności prawne przez nich dokonane w toku tego procesu będą wywoływać skutki prawne.

Czy choroba psychiczna ma wpływ na możliwość zaprzeczenia ojcostwa?

Choroba psychiczna lub innego rodzaju zaburzenia psychiczne męża matki, który posiada uprawnienie do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, ma wpływ na bieg terminu do wytoczenia tego powództwa. Zgodnie z art. 64 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli mąż matki został całkowicie ubezwłasnowolniony z powodu choroby psychicznej lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych, na które zapadł w ciągu terminu do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, powództwo może wytoczyć jego przedstawiciel ustawowy. Termin do wytoczenia powództwa wynosi w tym wypadku rok od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego, a jeżeli przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko nie pochodzi od męża matki, po upływie tego terminu – rok od dnia, w którym dowiedział się o tej okoliczności. Natomiast w przypadku, gdy przedstawiciel ustawowy męża całkowicie ubezwłasnowolnionego nie wytoczył powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, mąż może wytoczyć powództwo po uchyleniu ubezwłasnowolnienia. Termin do wytoczenia powództwa wynosi w tym wypadku rok od dnia uchylenia ubezwłasnowolnienia, a jeżeli mąż dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, po upływie tego terminu – rok od dnia, w którym dowiedział się o tej okoliczności.

Prawo chroni również interes męża matki, któremu dolega choroba psychiczna lub cierpi na innego rodzaju zaburzenia psychiczne, ale mimo istnienia podstaw do tego, nie zostało orzeczone jego ubezwłasnowolnienie całkowite. W tym przypadku mąż matki może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa w ciągu roku od dnia ustania choroby lub innych zaburzeń psychicznych, zgodnie z art. 65 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. 

Analogiczne zasady obowiązują w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego lub choroby psychicznej czy innych zaburzeń psychicznych matki dziecka lub samego dziecka, na zasadzie art. 69 § 3 i art. 70 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. 

Jakie są skutki zaprzeczenia ojcostwa?

Na skutek prawomocnego orzeczenia w przedmiocie zaprzeczenia ojcostwa ustaje domniemanie ojcostwa. Wyrok ma moc wsteczną od momentu urodzenia dziecka, natomiast w odniesieniu do możliwości dziedziczenia ustawowego po mężu matki i jego krewnych – od momentu poczęcia dziecka. Należy pamiętać, że zaprzeczenie ojcostwa nie anuluje wszystkiego, co wynikało z wcześniej obowiązującego domniemania ojcostwa. Mimo zaprzeczenia ojcostwa, z uwagi na pewność obrotu prawnego i sytuacji dziecka, utrzymuje się w mocy czynności wykonywane przez męża matki w ramach sprawowania władzy rodzicielskiej, w szczególności z zakresu reprezentacji dziecka. 

W nauce prawa i orzecznictwie sądowym przeważa stanowisko, że również obowiązek alimentacyjny w okresie przed zaprzeczeniem ojcostwa był uzasadniony i nie można dochodzić zwrotu świadczeń alimentacyjnych spełnionych przed zaprzeczeniem ojcostwa. Stanowisko takie wyrażono w Postanowieniu Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej z dnia 26 stycznia 2012 roku w sprawie do sygn. akt III CZP 91/11, gdzie wskazano, że “ustanie ojcostwa w następstwie wyroku sądowego nie ma wpływu na ocenę prawidłowości wyroku zasądzającego alimenty od ojca w okresie sprzed wyroku unieważniającego uznanie dziecka. Świadczenia alimentacyjne spełnione względem dziecka w tym okresie były świadczeniami prawnie uzasadnionymi niezależnie od tego, czy spełnione były dobrowolnie albo na podstawie wyroku zasadzającego alimenty, czy umowy. Nie ulegają więc zwrotowi (…) alimenty dotychczas zapłacone, natomiast od prawomocności wyroku uchylającego ojcostwo ustaje obowiązek dalszych świadczeń alimentacyjnych, chociażby były już prawomocnie zasądzone, lecz jeszcze nie wyegzekwowane”. 

Zaprzeczenie ojcostwa otwiera drogę do ustalenia pochodzenia dziecka w inny sposób: na mocy orzeczenia sądu w postępowaniu o ustalenie ojcostwa albo poprzez uznanie ojcostwa (art. 72 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Czym jest ustalenie ojcostwa?

Sądowe ustalenie ojcostwa na zasadach określonych w art. 84 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest możliwe tylko w przypadku łącznego spełnienia się dwóch wskazanych poniżej warunków:

• nie obowiązuje domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki (gdy matka dziecka nie ma męża lub urodziła dziecko ponad 300 dni od orzeczenia separacji lub gdy domniemanie to zostało obalone w drodze postępowania o zaprzeczenie ojcostwa)
• ojcostwo nie zostało już ustalone poprzez jego uznanie

Pozew o ustalenie ojcostwa należy wnieść do sądu rejonowego (o czym stanowi art. 16 w związku z art. 17 pkt 1) Kodeksu postępowania cywilnego) właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego (zgodnie z art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). 

Kto może wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa?

Powództwo o ustalenie ojcostwa może wytoczyć:

• matka dziecka – może wytoczyć powództwo przeciwko mężczyźnie, który najprawdopodobniej jest ojcem jej dziecka (określa się go jako domniemanego ojca), a jeżeli mężczyzna ten nie żyje, matka dziecka może pozwać kuratora ustanowionego przez sąd opiekuńczy
• dziecko – może wytoczyć powództwo przeciwko domniemanemu ojcu, a gdy ten nie żyje, może pozwać kuratora ustanowionego w ten sposób przez sąd opiekuńczy
• mężczyzna domniemujący, że jest ojcem dziecka – może wytoczyć powództwo przeciwko dziecku i jego matce – jeżeli matka nie żyje, to tylko przeciwko dziecku, a jeżeli nie żyje dziecko, domniemany ojciec może pozwać kuratora ustanowionego przez sąd opiekuńczy
• prokurator – na zasadach określonych w art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, prokurator może wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego.

Kto może być domniemanym ojcem dziecka?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 85 § 1 określa, że domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten, kto:

• obcował (odbył stosunek seksualny) z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka
• był dawcą komórki rozrodczej w przypadku dziecka urodzonego w wyniku dawstwa partnerskiego w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji

Posługując się wskazanymi powyżej ramami czasowymi można określić, czy dany mężczyzna może być ojcem dziecka i na tej podstawie wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa. Należy mieć na uwadze, że w procesie o ustalenie ojcostwa, w przypadku, gdy powództwo wytacza dziecko, matka lub prokurator, można pozwać jako domniemanego ojca tylko jednego mężczyznę, którego ojcostwo wydaje się być najbardziej prawdopodobne.

Kiedy można wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa?

Uprawnienie (tzw. legitymacja czynna) dziecka do wytoczenia powództwa o ustalenie ojcostwa nie jest ograniczona w czasie. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że małoletnie dziecko nie ma zdolności procesowej, a więc nie może samodzielnie wnieść pozwu o ustalenie ojcostwa. W takiej sytuacji dziecko może wnieść pozew tylko działając poprzez swojego przedstawiciela ustawowego – w tej sytuacji najczęściej w imieniu dziecka występuje jego matka. Warto również zaznaczyć, że na zasadzie art. 143 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dziecko oraz matka mogą dochodzić razem z ustaleniem ojcostwa roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem. Regulacja ta dotyczy roszczeń alimentacyjnych dziecka oraz roszczeń majątkowych matki dotyczących wydatków i kosztów utrzymania w czasie ciąży z art. 141 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. 

Natomiast wytoczenie powództwa o sądowe ustalenie ojcostwa przez matkę, domniemanego ojca lub prokuratora jest możliwe dopiero po urodzeniu dziecka. Należy podkreślić, że w postępowaniu o ustalenie ojcostwa również ma zastosowanie art. 453.1 Kodeksu postępowania cywilnego, a więc matka, jak i domniemany ojciec mogą wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa również, gdy są ograniczeni w zdolności do czynności prawnych, jeżeli ukończyli 16 lat.

Jeżeli mężczyzna chciałby stwierdzić prawnie swoje ojcostwo jeszcze przed narodzinami dziecka, może to uczynić jedynie w drodze uznania ojcostwa. Natomiast jeżeli dziecko urodziło się martwe, sądowe ustalenie ojcostwa jest niemożliwe. Jednakże matka tego dziecka może dochodzić przysługujących jej roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem bez jednoczesnego dochodzenia ustalenia ojcostwa, na zasadzie art. 143 zdanie 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W takim przypadku sąd musi uwzględnić okoliczność, że pozwanemu mężczyźnie można przypisać ojcostwo, ale ustalenia w tym przedmiocie znajdują się jedynie w uzasadnieniu wyroku, a nie w sentencji. 

Możliwość wytoczenia powództwa przez matkę dziecka lub domniemanego ojca jest ograniczona terminem końcowym. Zgodnie z art. 84 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, matka ani domniemany ojciec nie mogą wytoczyć powództwa o ustalenie ojcostwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Natomiast jeżeli dziecko nie dożyło pełnoletności, matka oraz domniemany ojciec mogą wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność. W razie śmierci dziecka, które wytoczyło powództwo, ustalenia ojcostwa mogą dochodzić jego zstępni, na podstawie art. 84 § 5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak przebiega sądowe ustalenie ojcostwa?

Sądowe ustalenie ojcostwa opiera się w głównej mierze na domniemaniu ojcostwa z art. 85 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: “domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka, albo ten, kto był dawcą komórki rozrodczej w przypadku dziecka urodzonego w wyniku dawstwa partnerskiego w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji”. W toku postępowania powód powinien udowodnić obcowanie domniemanego ojca z matką dziecka w okresie koncepcyjnym (lub bycie dawcą komórki w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji w ramach dawstwa partnerskiego).

Natomiast pozwany może bronić swojego stanowiska poprzez dowodzenie, że domniemany ojciec nie jest biologicznym ojcem dziecka, na przykład poprzez wykazanie, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne, mając jednak na uwadze treść art. 85 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że okoliczność, że matka w okresie koncepcyjnym obcowała także z innym mężczyzną, może być podstawą do obalenia domniemania ojcostwa tylko wtedy, gdy z okoliczności wynika, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne. W postępowaniu dowodowym szczególną rolę odgrywa dowód z badań genetycznych w postaci analizy DNA, która pozwala potwierdzić lub zaprzeczyć ojcostwu danego mężczyzny z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością. 

Czy można nie zgodzić się na badanie DNA w trakcie sprawy o sądowe ustalenie ojcostwa?

Pobranie materiału biologicznego do badania DNA może się odbyć jedynie za zgodą osoby, której materiał genetyczny ma zostać zbadany. Przesądził o tym Sąd Najwyższy w Wyroku z dnia 22 lutego 2008 roku wydanym w sprawie do sygn. akt V CSK 432/07. Osoby, które posiadają pełną zdolność do czynności prawnych, dzieci powyżej 13 roku życia i osoby ubezwłasnowolnione częściowo mogą same udzielić zgody na pobranie materiału do badań. W przypadku dzieci poniżej 13 roku życia oraz ubezwłasnowolnionych całkowicie zgodę na pobranie materiału biologicznego może wyrazić ich opiekun. W przypadku dzieci poniżej 13 roku życia, jeżeli przedstawiciel ustawowy nie wyraża zgody na pobranie materiału do badania, możliwe jest zastąpienie zgody postanowieniem sądu opiekuńczego wydanym na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednakże jest to możliwe tylko w sytuacjach zagrożenia dobra dziecka.

W przypadku niewyrażenia zgody na przeprowadzenie badania DNA należy mieć jednak na uwadze treść art. 233 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, na podstawie którego sąd ma kompetencje do oceny, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez stronę dowodu lub przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu sądu. Najczęściej jest to oceniane na niekorzyść osoby odmawiającej, zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w Wyroku z dnia 14 lutego 1996 roku wydanym w sprawie do sygn. akt II CRN 197/95, gdzie wskazano, że “nieuzasadniona odmowa strony poddania się badaniu przyrodniczemu może być przez sąd oceniona dla tej strony bardzo negatywnie przy analizowaniu w sprawie ostatecznego wyniku postępowania dowodowego”. 

Jakie skutki powoduje wyrok ustalający ojcostwo?

Prawomocny wyrok w sprawie o ustalenia ojcostwa wywołuje skutki prawne od momentu urodzenia dziecka. W wyroku ustalającym ojcostwo sąd ma również obowiązek nadać dziecku nazwisko, zgodnie z art. 89 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sądowe ustalenie ojcostwa skutkuje przede wszystkim powstaniem władzy rodzicielskiej ojca (jeżeli ma pełną zdolność do czynności prawnych), co wiąże się w szczególności z powstaniem obowiązku i prawa do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). 

Na skutek wyroku ustalającego ojcostwo powstaje również prawo do alimentacji, ze skutkiem od momentu urodzenia dziecka. Zgodnie z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w Uchwale z dnia 28 września 1949 roku wydanej w sprawie do sygn. akt C 389/49, “dopuszczalne jest dochodzenie roszczeń alimentacyjnych za okres poprzedzający wytoczenie powództwa, a w szczególności roszczeń dziecka pozamałżeńskiego względem jego ojca o zaległe świadczenia okresowe z tytułu kosztów wychowania i utrzymania w przypadku, gdy pozostały niezaspokojone potrzeby lub zobowiązania zaciągnięte przez uprawnionego względem osoby trzeciej na pokrycie tychże kosztów”. Należy jednak pamiętać, że powstanie władzy rodzicielskiej i prawa do alimentacji nie nastąpi, jeżeli ustalenie ojcostwa nastąpiło po śmierci dziecka lub ojca. 

Sądowe ustalenie ojcostwa rodzi skutki również w zakresie prawa spadkowego – powstaje możliwość dziedziczenia ustawowego przez dziecko po ojcu i jego krewnych ze skutkiem wstecznym od chwili poczęcia, oraz dziedziczenia ustawowego ojca po dziecku. Konsekwencją dziedziczenia ustawowego jest także możliwość dochodzenie przez dziecko zachowku po ojcu.

Czym jest uznanie ojcostwa? 

Uznanie ojcostwa jest drugim, obok sądowego ustalenia ojcostwa, sposobem na ustalenie pochodzenia dziecka, gdy nie obowiązuje domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki. Uznanie ojcostwa jest możliwe jedynie, jeżeli nie zostało wszczęte postępowanie o sądowe ustalenie ojcostwa (art. 72 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Ustalenie pochodzenia dziecka poprzez uznanie ojcostwa jest możliwe jedynie, jeżeli matka i ojciec dziecka ukończyli 16 lat i nie istnieją podstawy do ich całkowitego ubezwłasnowolnienia (art. 77 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). 

Kiedy można uznać ojcostwo?

Uznanie ojcostwa jest możliwe już od momentu poczęcia dziecka (art. 75 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Jest to jedyny sposób ustalenia pochodzenia dziecka, niewynikającego z domniemania ojcostwa męża matki, jeszcze przed urodzeniem dziecka. Co więcej, jeżeli dziecko urodziło się po zawarciu przez matkę małżeństwa z innym mężczyzną niż ten, który uznał ojcostwo, nie powstaje domniemanie ojcostwa męża matki, a skutki wywołuje jedynie uznanie ojcostwa. 

Uznanie ojcostwa jest możliwe jedynie do momentu osiągnięcia przez dziecko pełnoletności, co uregulowano w art. 76 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko nie dożyło pełnoletności, uznanie ojcostwa może nastąpić w ciągu roku od dnia, w którym mężczyzna składający oświadczenie o uznaniu dowiedział się o śmierci dziecka, nie później jednak niż do dnia, w którym dziecko uzyskałoby pełnoletność.

Uznanie ojcostwa w przypadku medycznie wspomaganej prokreacji 

Uznanie ojcostwa w przypadku poczęcia dziecka w efekcie procedury medycznie wspomaganej prokreacji uregulowane jest w art. 75.1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Mężczyzna, jeszcze przed przeniesieniem do organizmu kobiety komórek rozrodczych pochodzących od anonimowego dawcy albo zarodka powstałego z komórek rozrodczych pochodzących od anonimowego dawcy albo z dawstwa zarodka, może złożyć przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenie, że będzie ojcem dziecka, które urodzi się w następstwie tej procedury medycznie wspomaganej prokreacji.

Jeżeli oświadczenie to potwierdzi kobieta, która przeszła tą procedurę, z dniem urodzenia dziecka nastąpi uznanie dziecka. Kobieta może potwierdzić oświadczenie mężczyzny jednocześnie lub w ciągu 3 miesięcy od dnia złożenia oświadczenia przez mężczyznę. Oświadczenia te są skuteczne, jeżeli dziecko urodziło się w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji w ciągu dwóch lat od dnia złożenia oświadczenia przez mężczyznę. 

Uznanie ojcostwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego

Uznanie ojcostwa, zgodnie z art. 73 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, polega na złożeniu przez mężczyznę, od którego pochodzi dziecko, oświadczenia przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka. Oświadczenie to musi zostać potwierdzone przez matkę dziecka jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy od dnia złożenia oświadczenia przez mężczyznę. Jeżeli matka dziecka nie potwierdzi oświadczenia mężczyzny, oświadczenie to nie będzie wywoływało skutków prawnych. Oświadczenia mężczyzny i matki dziecka traktowane są jako oświadczenia wiedzy, co oznacza, że powinny być zgodne z prawdą biologiczną.

Kierownik urzędu stanu cywilnego, przed złożeniem oświadczeń koniecznych do uznania ojcostwa, ma obowiązek wyjaśnić osobom zamierzającym złożyć te oświadczenia przepisy regulujące obowiązki i prawa wynikające z uznania, przepisy o nazwisku dziecka oraz różnicę pomiędzy uznaniem ojcostwa a przysposobieniem dziecka (art. 73 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Kierownik urzędu stanu cywilnego odmówi przyjęcia oświadczeń o uznaniu dziecka, jeżeli:

• poweźmie wątpliwość co do pochodzenia dziecka
• jeżeli uznanie ojcostwa jest niedopuszczalne (na przykład z powodu toczenia się postępowania sądowego w przedmiocie ustalenia ojcostwa lub obowiązywania domniemania ojcostwa męża matki)

Jeżeli kierownik urzędu stanu cywilnego odmówił przyjęcia oświadczeń koniecznych do uznania ojcostwa, powiadomi matkę dziecka i mężczyznę, który twierdzi, że jest ojcem dziecka pisemnie lub w postaci elektronicznej w terminie 7 dni od dnia odmowy. W powiadomieniu zostaną wskazane przyczyny odmowy przyjęcia oświadczeń oraz informacja o możliwości uznania ojcostwa przed sądem opiekuńczym (art. 64 ust. 1 Prawa o aktach stanu cywilnego).

Czy można uznać ojcostwo w inny sposób?

Alternatywnie do złożenia oświadczeń przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego możliwe jest złożenie oświadczeń przed sądem opiekuńczym. Jeżeli oświadczenia składają osoby małoletnie, które nie posiadają pełnej zdolności do czynności prawnych, muszą to uczynić przed sądem opiekuńczym, zgodnie z art. 77 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ponadto również możliwe jest złożenie oświadczeń za granicą przed konsulem lub osobą wyznaczoną do wykonywania funkcji konsula, na zasadach analogicznych do uznania przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, jeżeli uznanie ojcostwa dotyczy dziecka, którego przynajmniej jedno z rodziców jest obywatelem Polski. 

W razie niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio życiu matki dziecka lub mężczyzny, od którego dziecko pochodzi, oświadczenie konieczne do uznania ojcostwa może zostać zaprotokołowane przez notariusza albo złożone do protokołu wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy (art. 74 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Sporządzony protokół powinien zostać podpisany przez osobę, która przyjęła oświadczenia, oraz przez osobę, która je złożyła, chyba że ta nie może go podpisać (w tym przypadku należy wskazać przyczynę w protokole). Protokół z oświadczeniem powinien niezwłocznie zostać przekazany do urzędu stanu cywilnego, celem sporządzenia aktu urodzenia dziecka. Jeżeli oświadczenie zostało złożone przed urodzeniem dziecka poczętego, protokół zawierający to oświadczenie należy przekazać do urzędu stanu cywilnego właściwego ze względu na miejsce sporządzenia aktu urodzenia matki dziecka lub do urzędu stanu cywilnego właściwego dla miasta stołecznego Warszawy (gdy rejestracja urodzenia matki nie nastąpiła na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej).

Ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa

Czy można cofnąć uznanie ojcostwa?

Uznanie ojcostwa nie może zostać cofnięte. Natomiast jeżeli mężczyzna, który uznał ojcostwo, w rzeczywistości nie jest ojcem biologicznym dziecka, możliwe jest wystąpienie z powództwem o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa. Powództwo takie może wytoczyć:

• mężczyzna, który uznał ojcostwo – może pozwać dziecko i jego matkę, a jeżeli matka nie żyje, to tylko dziecko, w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi. W razie uznania ojcostwa przed urodzeniem się dziecka już poczętego bieg tego terminu nie może rozpocząć się przed urodzeniem się dziecka. Mężczyzna nie może wytoczyć powództwa po osiągnięciu pełnoletności przez dziecko
• matka dziecka – może pozwać dziecko i mężczyznę, który uznał ojcostwo, a jeżeli mężczyzna nie żyje, to tylko dziecko, w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziała się, że dziecko nie pochodzi od mężczyzny, który uznał ojcostwo. W razie uznania ojcostwa przed urodzeniem się dziecka już poczętego bieg tego terminu nie może rozpocząć się przed urodzeniem się dziecka. Matka dziecka nie może wytoczyć powództwa po osiągnięciu pełnoletności przez dziecko
• dziecko – może pozwać mężczyznę, który uznał ojcostwo, i swoją matkę. Jeżeli matka dziecka nie żyje, powództwo powinno być skierowane przeciwko mężczyźnie, który uznał ojcostwo, natomiast jeżeli ten mężczyzna nie żyje, powództwo powinno być skierowane przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy. Dziecko może wytoczyć powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa dopiero po osiągnięciu pełnoletności, w ciągu roku od dnia, kiedy dowiedziało się, że nie pochodzi od mężczyzny, który uznał ojcostwo (jeżeli dziecko dowiedziało się, że nie pochodzi od mężczyzny, który uznał ojcostwo, przed osiągnięciem pełnoletności, może wytoczyć powództwo w ciągu roku od osiągnięcia pełnoletności)
• prokurator – na zasadach określonych w art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, prokurator może wytoczyć powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego. Jeżeli dziecko nie dożyło pełnoletności, prokurator może wytoczyć powództwo do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność. Wytoczenie przez prokuratora powództwa o nie jest dopuszczalne, jeżeli dziecko zmarło po osiągnięciu pełnoletności

Jeżeli uznanie ojcostwa nastąpiło na zasadach przewidzianych do uznania ojcostwa w przypadku poczęcia dziecka w wyniku medycznie wspomaganej prokreacji, ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy dziecko nie urodziło się w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji, o czym przesądza art. 81.1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. 

Ustalenie bezskuteczności uznania dziecka nie jest możliwe po śmierci dziecka, chyba że dziecko zmarło już po wszczęciu postępowania w tej sprawie. W razie śmierci dziecka, które wytoczyło powództwo, ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa mogą dochodzić jego zstępni. 

Jakie są skutki ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa?

Prawomocny wyrok uznający bezskuteczność uznania ojcostwa znosi stosunek prawny ojcostwa i wywołuje skutki od momentu urodzenia dziecka. Natomiast mimo stwierdzenia bezskuteczności uznania ojcostwa w mocy pozostają czynności podjęte przez mężczyznę, który uznał ojcostwo, w ramach wykonywania władzy rodzicielskiej.

Uzasadnione pozostają również świadczenia alimentacyjne za okres, kiedy mężczyzna w sensie prawnym był ojcem dziecka. Zgodnie z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy, “ustanie ojcostwa w następstwie wyroku sądowego nie ma wpływu na ocenę prawidłowości wyroku zasądzającego alimenty od ojca w okresie sprzed wyroku unieważniającego uznanie dziecka. Świadczenia alimentacyjne spełnione względem dziecka w tym okresie były świadczeniami prawnie uzasadnionymi niezależnie od tego, czy spełnione były dobrowolnie albo na podstawie wyroku zasadzającego alimenty, czy umowy. Nie ulegają więc zwrotowi (…) alimenty dotychczas zapłacone, natomiast od prawomocności wyroku uchylającego ojcostwo ustaje obowiązek dalszych świadczeń alimentacyjnych, chociażby były już prawomocnie zasądzone, lecz jeszcze nie wyegzekwowane” (Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2012 roku wydane w sprawie do sygn. akt III CZP 91/11).