Zrzeczenie się dziedziczenia

autor: adwokat Wojciech Rudzki

Ostatnia aktualizacja w dniu 3 września 2025 roku.

Zrzeczenie się dziedziczenia to jedna z metod, aby nie dziedziczyć po innej metodzie. Umożliwia ono zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego albo zrzeczenie się prawa do zachowku jeszcze za życia potencjalnego spadkodawcy (w przeciwieństwie do odrzucenia spadku, które może nastąpić tylko po śmierci spadkodawcy). Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną przez potencjalnego spadkodawcę z osobą będącym jego potencjalnym spadkobiercą ustawowym. Po przeczytaniu tego artykułu poznasz odpowiedzi między innymi na następujące pytania:

• w jaki sposób zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?
• czy można wycofać się ze zrzeczenia dziedziczenia?
• czym różni się zrzeczenie dziedziczenia od odrzucenia spadku?
• czy zrzeczenie się dziedziczenia może być opłatne?
• czy można zrzec się zachowku?

Czym jest zrzeczenie się dziedziczenia?

Polskie prawo spadkowe nie zezwala na zawieranie umów co do spadku po osobie żyjącej. Jedynymi wyjątkami od tej zasady jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia oraz umowa o zrzeczenie się zachowku. Poprzez taką umowę potencjalny spadkobierca ustawowy może przed przyszłym spadkodawcą zrzec się udziału w dziedziczeniu. Umowa ta dotyczy potencjalnego dziedziczenia – może zostać zawarta tylko za życia spadkodawcy. Regulacje dotyczące tego zagadnienia są zawarte w art. 1048-1050 Kodeksu cywilnego. Co ważne, nie można zrzec się możliwości zrzeczenia się dziedziczenia, o czym stanowi art. 57 § 1 Kodeksu cywilnego.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

Jak zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?

Zrzeczenia się dziedziczenia dokonuje się w formie umowy. Jednostronne oświadczenie spadkobiercy o zrzeczeniu się dziedziczenia, bez oświadczenia spadkodawcy, nie odniesie więc skutków prawnych. Przedmiotem takiej umowy jest zrzeczenie się dziedziczenia, czyli ukształtowanie porządku dziedziczenia na mocy ustawy przez strony zawierające umowę za życia spadkodawcy.

Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego, aby taka umowa była skuteczna musi być zawarta pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego – w innym wypadku będzie nieważna. W celu zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia należy więc udać się do notariusza.

Umowa zrzeczenia się dziedziczenia może zostać zawarta do momentu śmieci spadkodawcy. Niemożliwe jest zawarcie takiej umowy po otwarciu spadku, zwłaszcza gdy spadkobierca nabył już spadek. W takiej sytuacji może zrezygnować z przyjęcia spadku poprzez odrzucenie spadku (do czego dochodzi poprzez złożenie odpowiedniego oświadczenia przed notariuszem, bądź przed sądem w określonym terminie, który wskazuje prawo spadkowe – to jest w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o powołaniu go do spadku).

Kto może zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może być zawarta za życia spadkodawcy pomiędzy potencjalnym spadkodawcą oraz jego spadkobiercą ustawowym. Umowę zrzeczenia się dziedziczenia mogą zawrzeć jedynie osoby fizyczne. Osoby prawne są pozbawione tej możliwości, gdyż jako takie nie mają zdolności spadkowania oraz nie wchodzą w krąg spadkobierców ustawowych.

Spadkobierca może się zrzec dziedziczenia niezależnie od tego, który w kolejności zostałby powołany do przyszłego spadku, czyli małżonkiem, zstępnymi, rodzicami, rodzeństwem, zstępnymi rodzeństwa, a także z dziadkami i ich zstępnymi.

Niedopuszczalne jest zawarcie umowy zrzeczenia się dziedziczenia z pominięciem spadkodawcy (to jest zawarcie umowy wyłącznie pomiędzy potencjalnymi spadkobiercami, bez udziału potencjalnego spadkodawcy). Natomiast jeżeli dana osoba sporządzi testament, nie jest możliwe zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ze spadkobiercą powołanym do dziedziczenia na mocy testamentu.

Po stronie spadkobiercy w umowie może występować również pasierb, niezależnie od tego czy oboje jego rodzice żyją w momencie zawierania umowy. Podobnie, możliwe jest zawarcie umowy zrzeczenia się dziedziczenia z osobą, która dopiero ma być przysposobiona. W takim przypadku skuteczność takiej umowy będzie uzależniona od spełnienia się warunku – przysposobienia osoby zawierającej z przyszłym spadkodawcą umowę.

Umowa zrzeczenia się dziedziczenia może być zawarta przez pełnomocnika, jeżeli zostało do tej czynności udzielone pełnomocnictwo w formie aktu notarialnego, zgodnie z art. 99 § 1 w związku z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego. Jednak jest to ograniczone czasowo do momentu śmierci mocodawcy pełnomocnika – zarówno, jeśli występowałby on w imieniu spadkobiercy, jak i spadkodawcy.

Jeżeli po którejkolwiek ze stron umowy jest osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, do ważności takiej umowy potrzeba zgody przedstawiciela ustawowego tej osoby. Na przykład w sytuacji, kiedy spadkobiercą mającym zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia jest osoba ubezwłasnowolniona częściowo, wymagana jest zgoda kuratora tej osoby. Umowa zawarta bez zgody przedstawiciela ustawowego będzie nieważna. Umowa będzie nieważna również, gdy została zawarta z osobą spoza kręgu spadkobierców ustawowych.

Natomiast jeżeli umowa ma zostać zawarta z małoletnim spadkobiercą, w jego imieniu umowę może zawrzeć jego przedstawiciel ustawowy (czyli na przykład rodzic) za uprzednią zgodą udzieloną przez sąd opiekuńczy. Jest to wymagane, bo zawarcie takiej umowy przekracza zakres zwykłego zarządu, co uregulowano w art. 101 § 3 oraz art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Natomiast jeżeli umowa ma zostać zawarta przez małoletniego spadkobiercę z jednym z jego rodziców jako przyszłym spadkodawcą, zgodnie z art. 98 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małoletni nie może być w tej sytuacji reprezentowany przez rodziców. Konieczne będzie wyznaczenie przez sąd opiekuńczy reprezentanta dziecka, na zasadzie art. 99 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jakie są skutki zrzeczenia się dziedziczenia?

Umowa zrzeczenia się dziedziczenia nie wywołuje skutków od chwili zawarcia kontraktu, a znaczenia prawnego nabiera dopiero w chwili śmierci spadkodawcy. Nie czyni spadkobiercy niezdolnym do dziedziczenia. W efekcie zawarcia takiej umowy, zrzekający się dziedziczenia po śmierci spadkodawcy jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (czyli chwili śmierci spadkodawcy). Skutek taki wynika z art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego, zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, którzy na skutek zawarcia umowy również zostają wyłączeni od dziedziczenia ustawowego. Strony umowy o zrzeczenie się dziedziczenia mogą jednak postanowić w umowie, że zrzeczenie się dziedziczenia będzie dotyczyć tylko osoby zrzekającego się, a jego zstępni będą dziedziczyć po spadkodawcy.

Mimo zrzeczenia się dziedziczenia, zrzekający się spadkobierca może dziedziczyć po spadkodawcy na podstawie testamentu lub zapisu zwykłego czy zapisu windykacyjnego, gdyż umowa dotyczy jedynie dziedziczenia ustawowego. Przesądził o tym Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 maja 1972 roku w sprawie do sygnatury akt III CZP 26/72. Spadkobierca, który zrzekł się dziedziczenia ustawowego, a został powołany do dziedziczenia na podstawie testamentu lub zapisu, jeżeli nie chce dziedziczyć, może z kolei odrzucić spadek lub odrzucić zapis. Umowa zrzeczenia się dziedziczenia powoduje również, że zrzekający się traci również prawo do zachowku.

Osoba, która zrzekła się dziedziczenia, nie musi brać udziału przy sporządzaniu przez notariusza aktu poświadczenia dziedziczenia. Skutkiem zrzeczenia się dziedziczenia jest również to, że osoby, która zrzekła się dziedziczenia nie uwzględnia się przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku, zgodnie z art. 992 Kodeksu cywilnego.

Inne sposoby zrzeczenia się dziedziczenia

Poprzez umowę zrzeczenia się dziedziczenia nie można zrzec się dziedziczenia poszczególnych elementów masy spadkowej (na przykład nieruchomości, gospodarstwa rolnego, czy przedsiębiorstwa).

Dopuszczalne jest natomiast zrzeczenie się określonej ułamkowo części przyszłego spadku. Wynika to z faktu, że skoro można zrzec się dziedziczenia całości spadku, powinna istnieć możliwość zrzeczenia się również części. Takie rozwiązanie rodziłoby jednak problemy praktyczne, ponieważ prawo nie reguluje skutków zawarcia takiej umowy. W związku z tym w praktyce również rzadko spotyka się umowy częściowego zrzeczenia się dziedziczenia.

Zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby jest możliwe, o czym stanowi wprost art. 1048 § 3 Kodeksu cywilnego. W celu zawarcia takiej umowy konieczne jest precyzyjne określenie tego w treści umowy, na przykład poprzez sformułowanie “A zrzeka się dziedziczenia po B na korzyść C”. Oprócz tego, umowa zrzeczenia się dziedziczenia na korzyść osoby trzeciej powinna spełniać wymagania określone dla “zwykłej” umowy zrzeczenia się dziedziczenia, przede wszystkim powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Jeżeli przy interpretacji takiej umowy pojawiłyby się jakiekolwiek wątpliwości, umowę należy uznawać za zawartą pod warunkiem, że osoba, na korzyść której umowa została zawarta, będzie dziedziczyć – taką regułę interpretacyjną przewiduje Kodeks cywilny.

Czy zrzeczenie się dziedziczenia jest odpłatne?

Możliwe jest zrzeczenie się dziedziczenia nieodpłatnie lub za wynagrodzeniem dla zrzekającego się spadkobiercy. Jeżeli przyszły spadkodawca opóźnia się z zapłatą, zrzekający się może wyznaczyć mu odpowiedni dodatkowy termin do wykonania takiego zobowiązania z zagrożeniem, że jeżeli zapłata nie nastąpi w terminie, spadkobierca będzie mógł odstąpić od umowy. Takie uprawnienie przysługuje na podstawie art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego. W umowie ewentualnie można określić ścisły termin zapłaty wynagrodzenia i dodać zastrzeżenie, że jeżeli spadkobierca nie otrzyma wynagrodzenia we wskazanym terminie, będzie mógł odstąpić od umowy bez wyznaczania dodatkowego terminu do zapłaty, zgodnie z art. 492 Kodeksu cywilnego.

Czy możliwe jest zrzeczenia się dziedziczenia pod warunkiem?

Prawo dopuszcza zrzeczenie się dziedziczenia pod warunkiem, na przykład poprzez postanowienie, że spadkobierca zrzeknie się dziedziczenia pod warunkiem, że przyszły spadkodawca będzie coś świadczył na jego rzecz (może to dotyczyć przykładowo dokonania darowizny – np. darowizny nieruchomości niejako w zamian lub w związku ze zrzeczeniem się dziedziczenia). Jednakże taka warunkowa umowa będzie skuteczna jedynie, jeżeli dojdzie do spełnienia się warunku przed śmiercią spadkodawcy, czyli przed otwarciem spadku. Jest to wymagane, aby w chwili śmierci spadkodawcy nie było wątpliwości co do tego, kto wchodzi w krąg spadkobierców ustawowych zmarłego spadkodawcy.

Czy można uchylić skutki zrzeczenia się dziedziczenia?

Zgodnie z art. 1050 Kodeksu cywilnego, zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Dokonuje się tego poprzez zawarcie nowej umowy, dla której ważności wymaga się dochowania formy aktu notarialnego, zawartej przez te same osoby, które zawarły umowę zrzeczenia się dziedziczenia, lub ze zstępnymi zrzekającego się, jeśli ten zmarł przed spadkodawcą, a umowa wyłączała jego zstępnych od dziedziczenia.

Niezachowanie formy aktu notarialnego spowoduje nieważność czynności prawnej. Skuteczne zawarcie takiej umowy będzie przywracało spadkobiercy lub jego zstępnym wszystkie uprawnienia wynikające z tytułu spadkobiercy ustawowego, w tym także prawo do zachowku.

Umowa o zrzeczenie się zachowku

Zrzeczenie się zachowku jest dopuszczalne na zasadzie art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten wprowadzono do Kodeksu cywilnego stosunkowo niedawno, stosuje się go jedynie do spadków otwartych po 22 maja 2023 roku. Wcześniej nauka prawa prawa cywilnego i orzecznictwo dopuszczały tego typu umowy, co potwierdzała uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2017 roku w sprawie do sygnatury akt III CZP 110/16. Wprowadzony do Kodeksu cywilnego art. 1048 § 2 jedynie potwierdził ten stan prawny. Jest to jedyne rozwiązanie pozwalające na modyfikowanie prawa do zachowku zgodnie z prawem.

Do zrzeczenia się zachowku stosuje się odpowiednio niektóre przepisy o zrzeczeniu się dziedziczenia. Na tej podstawie umowę zrzeczenia się zachowku mogą zawrzeć przyszły spadkodawca i potencjalny spadkobierca ustawowy, uprawniony do zachowku, czyli małżonek, zstępni oraz rodzice spadkodawcy. Umowa ta powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, zawarcie umowy w innej formie spowoduje nieważność czynności prawnej. Podobnie jak w przypadku zrzeczenia się dziedziczenia, zrzeczenia się zachowku można dokonać najpóźniej do momentu śmierci spadkodawcy. Jeżeli uprawniony do zachowku chce zrzec się tego uprawnienia po śmierci spadkodawcy, może tego dokonać zawierając umowę zwolnienia z długu ze spadkobiercą obowiązanym do wypłaty zachowku.

Istotną różnicą jest to, że umowa zrzeczenia się zachowku nie wyłącza zrzekającego się od dziedziczenia. Na podstawie umowy potencjalny spadkobierca zrzeka się jedynie prawa do zachowku, które przysługiwałoby mu, gdyby nie został powołany do dziedziczenia na podstawie testamentu. Zrzekający się może więc zostać powołany do dziedziczenia zarówno na podstawie testamentu, jak i na mocy ustawy. Osobę, która zrzekła się zachowku, uwzględnia się w ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku, co różni zrzeczenie się zachowku od zrzeczenia się dziedziczenia.

Czy można zrzec się części zachowku?

Art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego wprost stanowi, że możliwe jest zrzeczenie się całości lub części zachowku. Zrzeczenie się zachowku w całości oznacza, że po śmierci spadkodawcy zrzekającemu się w ogóle nie będzie przysługiwało uprawnienie do zachowku. Prawo tej osoby do zachowku w ogóle nie powstanie w takiej sytuacji. Jeżeli oprócz zrzekającego się istnieją również inne osoby, które są uprawnione do zachowku, wartość należnego im zachowku będzie taka sama, jak byłaby gdyby nie doszło do zrzeczenia się zachowku, zgodnie z art. 992 Kodeksu cywilnego.

Natomiast zrzekający się jest w stanie ograniczyć skutki zrzeczenia się zachowku jedynie do jego części. Zrzeczenie się zachowku w części oznacza, że strony w umowie określają granicę, do której zrzekającemu się będzie przysługiwało prawo do zachowku – można to określić ułamkowo, kwotowo lub przedmiotowo.