Autor: adwokat Wojciech Rudzki·Ostatnia aktualizacja: 10 sierpnia 2026Zrzeczenie się dziedziczenia
Zrzeczenie się dziedziczenia to jedna z przewidzianych prawem metod, aby nie dziedziczyć po innej osobie.
Umożliwia ono zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego albo zrzeczenie się prawa do zachowku jeszcze za życia potencjalnego spadkodawcy. W przeciwieństwie do odrzucenia spadku zrzeczenie się dziedziczenia następuje więc jeszcze przed otwarciem spadku.
Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną przez potencjalnego spadkodawcę z osobą będącą jego potencjalnym spadkobiercą ustawowym.
Ten artykuł przyda się każdemu, kto chce jeszcze za życia uporządkować sprawy spadkowe w rodzinie (na przykład zapobiec sporom o majątek albo dziedziczeniu długów).
Po przeczytaniu tego artykułu poznasz odpowiedzi między innymi na następujące pytania:
- w jaki sposób zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?
- czy można wycofać się ze zrzeczenia dziedziczenia?
- czym różni się zrzeczenie dziedziczenia od odrzucenia spadku?
- czy zrzeczenie się dziedziczenia może być odpłatne?
- czy można zrzec się zachowku?
Zrzeczenie się dziedziczenia - informacje podstawowe
Na czym polega zrzeczenie się dziedziczenia?
Polskie prawo spadkowe nie zezwala na zawieranie umów co do spadku po osobie żyjącej. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest wyjątkiem od tego zakazu - podobnie jak umowa o zrzeczenie się zachowku.
Poprzez taką umowę potencjalny spadkobierca ustawowy może przed przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia ustawowego. Umowa ta dotyczy potencjalnego dziedziczenia - może zostać zawarta tylko za życia spadkodawcy.
Regulacje dotyczące tego zagadnienia są zawarte w art. 1048-1050 Kodeksu cywilnego. Co ważne, nie można zrzec się możliwości zrzeczenia się dziedziczenia, o czym stanowi art. 57 § 1 Kodeksu cywilnego.
Dlaczego dochodzi do zrzeczenia się dziedziczenia?
Najczęściej dochodzi do zawarcia umowy zrzeczenia się dziedziczenia w związku z planowaniem podziału majątku w rodzinie jeszcze za życia spadkodawcy.
Uporządkowanie spraw majątkowych za jego życia pozwala ograniczyć ryzyko sporów pomiędzy spadkobiercami po jego śmierci.
W przypadku zrzeczenia się dziedziczenia najczęściej chodzi o następujące sytuacje:
- dana osoba otrzymała już od przyszłego spadkodawcy darowizny (na przykład nieruchomość) wyczerpujące jej udział w przyszłym spadku
- przyszły spadkodawca chce przekazać całość majątku (na przykład gospodarstwo rolne albo przedsiębiorstwo) jednemu ze spadkobierców
- w skład przyszłej masy spadkowej mogą wchodzić głównie zobowiązania w postaci długów, a potencjalny spadkobierca chce uniknąć dziedziczenia długów
- strony chcą wyłączyć od dziedziczenia daną osobę wraz z jej zstępnymi bez potrzeby sporządzania testamentu
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia
Jak zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?
Zrzeczenia się dziedziczenia dokonuje się w formie umowy. Jednostronne oświadczenie spadkobiercy o zrzeczeniu się dziedziczenia, bez oświadczenia spadkodawcy, nie odniesie więc skutków prawnych.
Przedmiotem umowy jest ukształtowanie porządku dziedziczenia ustawowego jeszcze za życia spadkodawcy.
Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego, spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, a umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego - w innym wypadku będzie nieważna.
Do kiedy można zawrzeć umowę zrzeczenia się dziedziczenia?
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może zostać zawarta za życia spadkodawcy, do momentu jego śmierci. Niemożliwe jest zawarcie takiej umowy po otwarciu spadku (na przykład, gdy istnieją długi spadkowe, których spadkobierca nie chce dziedziczyć).
W takiej sytuacji spadkobierca może zrezygnować z przyjęcia spadku poprzez odrzucenie spadku. Do odrzucenia spadku dochodzi poprzez złożenie odpowiedniego oświadczenia w terminie liczonym od powołania do spadku (piszę o tym w dalszej części artykułu).
Ile kosztuje zrzeczenie się dziedziczenia u notariusza?
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest zawierana przed notariuszem, dlatego wiąże się z kosztami w postaci taksy notarialnej.
Wysokość taksy notarialnej ograniczają stawki maksymalne określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości. W tym przypadku znajduje zastosowanie § 16 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej określający, że za dokonanie czynności notarialnej niewymienionej w przepisach tego rozporządzenia maksymalna stawka wynosi 200 zł.
Pozwala to uporządkować sprawy spadkowe dotyczące majątku jeszcze przed śmiercią spadkodawcy, bez sprawy o stwierdzenie nabycia spadku w sądzie.
Kto może zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może być zawarta za jego życia pomiędzy potencjalnym spadkodawcą oraz osobą należącą do kręgu jego spadkobierców ustawowych.
Umowę o zrzeczenie się dziedziczenia mogą zawrzeć jedynie osoby fizyczne. Osoby prawne nie mogą jej zawrzeć, gdyż nie wchodzą w krąg spadkobierców ustawowych.
Spadkobierca może się zrzec dziedziczenia niezależnie od tego, w której kolejności zostałby powołany do przyszłego spadku. Umowę z przyszłym spadkodawcą może zawrzeć zatem osoba należąca do kręgu jego spadkobierców ustawowych, to jest:
- małżonek spadkodawcy
- zstępni (na przykład dzieci i wnuki)
- rodzice
- rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa
- dziadkowie i ich zstępni
- pasierbowie
Z kim nie można zawrzeć umowy zrzeczenia się dziedziczenia?
Niedopuszczalne jest zawarcie umowy zrzeczenia się dziedziczenia z pominięciem spadkodawcy (to jest wyłącznie pomiędzy potencjalnymi spadkobiercami, bez udziału samego spadkodawcy).
Natomiast jeżeli dana osoba sporządzi testament, nie jest możliwe zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ze spadkobiercą powołanym do dziedziczenia na mocy testamentu.
Po stronie spadkobiercy może występować również pasierb, niezależnie od tego, czy oboje jego rodzice żyją. Podobnie, możliwe jest zawarcie umowy zrzeczenia się dziedziczenia z osobą, która dopiero ma być przysposobiona. W takim przypadku skuteczność umowy zależy od spełnienia się warunku, czyli przysposobienia.
Czy umowę zrzeczenia się dziedziczenia można zawrzeć przez pełnomocnika?
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może być zawarta przez pełnomocnika, jeżeli zostało do tej czynności udzielone pełnomocnictwo w formie aktu notarialnego (art. 99 § 1 w związku z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego).
Jednak jest to ograniczone czasowo do momentu śmierci mocodawcy pełnomocnika - zarówno, jeśli występowałby on w imieniu spadkobiercy, jak i spadkodawcy.
Czy osoba bez pełnej zdolności do czynności prawnych może zrzec się dziedziczenia?
Jeżeli po którejkolwiek ze stron umowy jest osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, do ważności takiej umowy potrzeba zgody przedstawiciela ustawowego tej osoby.
Na przykład w sytuacji, kiedy spadkobiercą mającym zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia jest osoba ubezwłasnowolniona częściowo, wymagana jest zgoda kuratora danej osoby.
Umowa zawarta bez zgody przedstawiciela ustawowego będzie nieważna. Umowa będzie nieważna również, gdy została zawarta z osobą spoza kręgu spadkobierców ustawowych.
Czy małoletni może zawrzeć umowę zrzeczenia się dziedziczenia?
Jeżeli umowa ma zostać zawarta z małoletnim spadkobiercą, w jego imieniu umowę może zawrzeć jego przedstawiciel ustawowy (czyli na przykład rodzic) za uprzednią zgodą udzieloną przez sąd opiekuńczy.
Zawarcie takiej umowy przekracza bowiem zakres zwykłego zarządu (art. 101 § 3 oraz art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Natomiast jeżeli umowa ma zostać zawarta przez małoletniego spadkobiercę z jednym z jego rodziców jako przyszłym spadkodawcą, małoletni nie może być w tej sytuacji reprezentowany przez rodziców (art. 98 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Konieczne będzie wyznaczenie przez sąd opiekuńczy reprezentanta dziecka (art. 99 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Skutki zrzeczenia się dziedziczenia
Najważniejsze skutki zrzeczenia się dziedziczenia są następujące:
- zrzekający się jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku
- zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje co do zasady również zstępnych zrzekającego się (jeżeli w umowie nie postanowiono inaczej)
- zrzekający się traci prawo do zachowku
- zrzekający się może mimo to dziedziczyć na mocy testamentu
Jakie są skutki zrzeczenia się dziedziczenia?
Umowa zrzeczenia się dziedziczenia nie wywołuje skutków od chwili zawarcia kontraktu, a znaczenia prawnego nabiera dopiero w chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.
Skutkiem zawarcia takiej umowy jest to, że zrzekający się dziedziczenia po otwarciu spadku jest traktowany tak, jakby nie dożył chwili otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy). Skutek taki wynika z art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego.
Czy zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje zstępnych?
Zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego, zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, którzy na skutek zawarcia umowy również zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.
Jeżeli w umowie postanowiono inaczej, zrzeczenie się dziedziczenia może dotyczyć tylko osoby zrzekającego się, a jego zstępni będą dziedziczyć po spadkodawcy.
Czy zrzekający się może dziedziczyć na podstawie testamentu?
Mimo zrzeczenia się dziedziczenia, zrzekający się spadkobierca może dziedziczyć po spadkodawcy na podstawie testamentu lub zapisu zwykłego czy zapisu windykacyjnego uczynionego w testamencie, gdyż umowa dotyczy jedynie dziedziczenia ustawowego, a nie dziedziczenia testamentowego.
Przesądził o tym Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 maja 1972 roku w sprawie do sygnatury akt III CZP 26/72.
Spadkobierca, który zrzekł się dziedziczenia ustawowego, a został powołany do dziedziczenia na podstawie testamentu lub zapisu, jeżeli nie chce dziedziczyć, może z kolei odrzucić spadek lub odrzucić zapis. Umowa zrzeczenia się dziedziczenia powoduje również, że zrzekający się traci prawo do zachowku.
Jak zrzeczenie się dziedziczenia wpływa na zachowek?
Osoba, która zrzekła się dziedziczenia, nie musi brać udziału przy sporządzaniu przez notariusza aktu poświadczenia dziedziczenia. Skutkiem zrzeczenia się dziedziczenia jest również to, że osoby, która zrzekła się dziedziczenia, nie uwzględnia się przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku (art. 992 Kodeksu cywilnego).
Inne sposoby zrzeczenia się dziedziczenia
Czy można zrzec się dziedziczenia konkretnych przedmiotów?
Poprzez umowę zrzeczenia się dziedziczenia nie można zrzec się dziedziczenia poszczególnych elementów masy spadkowej (na przykład nieruchomości, gospodarstwa rolnego, czy przedsiębiorstwa).
Czy można zrzec się części spadku?
Dopuszczalne jest natomiast zrzeczenie się określonej ułamkowo części przyszłego spadku. Skoro można zrzec się dziedziczenia całości spadku, powinna istnieć możliwość zrzeczenia się również części spadku.
Takie rozwiązanie rodziłoby jednak problemy praktyczne, ponieważ prawo nie reguluje skutków takiej umowy, dlatego w praktyce rzadko spotyka się umowy częściowego zrzeczenia się dziedziczenia.
Czy można zrzec się dziedziczenia na korzyść innej osoby?
Zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby jest możliwe, o czym stanowi wprost art. 1048 § 3 Kodeksu cywilnego. Wymaga to precyzyjnego określenia w treści umowy, na przykład poprzez sformułowanie "A zrzeka się dziedziczenia po B na korzyść C".
Umowa taka powinna spełniać wymagania określone dla "zwykłej" umowy zrzeczenia się dziedziczenia - przede wszystkim musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.
Jeżeli przy interpretacji takiej umowy pojawiłyby się wątpliwości, umowę należy uznawać za zawartą pod warunkiem, że osoba, na korzyść której umowa została zawarta, będzie dziedziczyć - taką regułę interpretacyjną przewiduje Kodeks cywilny.
Czy zrzeczenie się dziedziczenia jest odpłatne?
Możliwe jest zrzeczenie się dziedziczenia nieodpłatnie lub za wynagrodzeniem dla zrzekającego się spadkobiercy.
Jeżeli przyszły spadkodawca opóźnia się z zapłatą, zrzekający się może wyznaczyć mu odpowiedni dodatkowy termin do wykonania takiego zobowiązania z zagrożeniem, że jeżeli zapłata nie nastąpi w terminie, spadkobierca będzie mógł odstąpić od umowy (art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego).
W umowie można też określić ścisły termin zapłaty wynagrodzenia z zastrzeżeniem, że jeżeli spadkobierca nie otrzyma wynagrodzenia w tym terminie, będzie mógł odstąpić od umowy bez wyznaczania dodatkowego terminu (art. 492 Kodeksu cywilnego).
Czy możliwe jest zrzeczenie się dziedziczenia pod warunkiem?
Prawo dopuszcza zrzeczenie się dziedziczenia pod warunkiem, na przykład poprzez postanowienie, że spadkobierca zrzeknie się dziedziczenia pod warunkiem, że przyszły spadkodawca będzie coś świadczył na jego rzecz (na przykład darowizny nieruchomości w zamian lub w związku ze zrzeczeniem się dziedziczenia).
Jednakże taka warunkowa umowa będzie skuteczna jedynie wtedy, gdy dojdzie do spełnienia się warunku przed śmiercią spadkodawcy, czyli przed otwarciem spadku. Chodzi o to, aby w chwili śmierci spadkodawcy nie było wątpliwości, kto wchodzi w krąg spadkobierców ustawowych.
Czy można uchylić skutki zrzeczenia się dziedziczenia?
Zgodnie z art. 1050 Kodeksu cywilnego, zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono.
Dokonuje się tego poprzez zawarcie nowej umowy, wymagającej formy aktu notarialnego, zawartej przez te same osoby, które zawarły umowę zrzeczenia się dziedziczenia, lub ze zstępnymi zrzekającego się, jeśli ten zmarł przed spadkodawcą, a umowa wyłączała jego zstępnych od dziedziczenia.
Niezachowanie formy aktu notarialnego spowoduje nieważność czynności prawnej. Skuteczne zawarcie umowy z tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono, przywraca spadkobiercy lub jego zstępnym wszystkie prawa wynikające z tytułu spadkobiercy ustawowego, w tym także prawo do zachowku.
Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku
Zrzeczenie się dziedziczenia nie jest jedynym sposobem na uniknięcie dziedziczenia. Porównanie zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku warto zacząć od wspólnej cechy - osoba, której dotyczą, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku.
Czym różni się zrzeczenie się dziedziczenia od odrzucenia spadku?
Zestawienie zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku wygląda następująco:
- zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną za życia spadkodawcy, natomiast odrzucenie spadku jest jednostronnym oświadczeniem spadkobiercy składanym po jego śmierci
- w przeciwieństwie do odrzucenia spadku zrzeczenie się dziedziczenia wymaga zgody obu stron umowy
- umowa o zrzeczenie się dziedziczenia musi być zawarta w formie aktu notarialnego, natomiast oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem
- odrzucenie spadku musi być dokonane w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o spadku (o tytule swego powołania)
- zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje co do zasady także zstępnych zrzekającego się (chyba że w umowie postanowiono inaczej), natomiast po odrzuceniu spadku zstępni odrzucającego dochodzą do dziedziczenia w jego miejsce
Jak odrzucić spadek?
Zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem, ustnie albo w formie pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym.
Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie, a w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku - również w sądzie spadku (art. 640 Kodeksu postępowania cywilnego).
Jakie są skutki odrzucenia spadku?
Spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 Kodeksu cywilnego). W jego miejsce do dziedziczenia dochodzą jego zstępni, a w dalszej kolejności pozostali spadkobiercy ustawowi.
Najczęściej dochodzi do odrzucenia spadku wtedy, gdy w skład spadku wchodzą głównie zobowiązania w postaci długów spadkodawcy. Odrzucenie spadku pozwala uniknąć odpowiedzialności za długi wchodzące w skład masy spadkowej.
Wybierając pomiędzy rozwiązaniami zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku, należy więc brać pod uwagę moment dokonania czynności oraz skutki wobec zstępnych.
Czym jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?
Alternatywą dla odrzucenia spadku jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli przyjęcie spadku z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego masy spadkowej (art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego).
Jeżeli spadkobierca nie złoży w terminie sześciu miesięcy żadnego oświadczenia, jest to równoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego).
Możliwe jest również proste przyjęcie spadku, bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkodawcy - więcej na ten temat napisałem w artykule dotyczącym przyjęcia spadku.
Umowa o zrzeczenie się zachowku
Czym jest umowa o zrzeczenie się zachowku?
Zrzeczenie się zachowku jest dopuszczalne na zasadzie art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten wprowadzono do Kodeksu cywilnego stosunkowo niedawno, stosuje się go jedynie do spadków otwartych po 22 maja 2023 roku.
Wcześniej nauka prawa cywilnego i orzecznictwo dopuszczały tego typu umowy, co potwierdzała uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2017 roku w sprawie do sygnatury akt III CZP 110/16. Jest to jedyny sposób pozwalający na umowne zmodyfikowanie prawa do zachowku jeszcze za życia spadkodawcy.
Kto może zawrzeć umowę o zrzeczenie się zachowku?
Do zrzeczenia się zachowku stosuje się odpowiednio niektóre przepisy o zrzeczeniu się dziedziczenia. Na tej podstawie umowę zrzeczenia się zachowku mogą zawrzeć przyszły spadkodawca i potencjalny spadkobierca ustawowy, uprawniony do zachowku, czyli:
- małżonek spadkodawcy
- zstępni spadkodawcy (na przykład dzieci i wnuki)
- rodzice spadkodawcy
Umowa ta powinna być zawarta w formie aktu notarialnego - zawarcie umowy w innej formie spowoduje nieważność czynności prawnej.
Podobnie jak w przypadku zrzeczenia się dziedziczenia, zrzeczenia się zachowku można dokonać najpóźniej do chwili śmierci spadkodawcy. Jeżeli uprawniony do zachowku chce zrzec się tego prawa po śmierci spadkodawcy, może tego dokonać zawierając umowę zwolnienia z długu ze spadkobiercą obowiązanym do wypłaty zachowku.
Czym różni się zrzeczenie się zachowku od zrzeczenia się dziedziczenia?
Istotną różnicą jest to, że umowa zrzeczenia się zachowku nie wyłącza zrzekającego się od dziedziczenia. Na podstawie umowy potencjalny spadkobierca zrzeka się jedynie prawa do zachowku, które przysługiwałoby mu, gdyby nie został powołany do dziedziczenia na podstawie testamentu.
Zrzekający się może więc zostać powołany do dziedziczenia zarówno na podstawie testamentu, jak i na mocy ustawy. Osobę, która zrzekła się zachowku, uwzględnia się w ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku, co różni zrzeczenie się zachowku od zrzeczenia się dziedziczenia.
Czy można zrzec się części zachowku?
Art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego wprost stanowi, że możliwe jest zrzeczenie się całości lub części zachowku. Zrzeczenie się zachowku w całości oznacza, że od chwili śmierci spadkodawcy zrzekającemu się w ogóle nie będzie przysługiwało prawo do zachowku.
Jeżeli oprócz zrzekającego się istnieją również inne osoby, które są uprawnione do zachowku, wartość należnego im zachowku będzie taka sama, jak byłaby gdyby nie doszło do zrzeczenia się zachowku (art. 992 Kodeksu cywilnego).
Natomiast zrzekający się jest w stanie ograniczyć skutki zrzeczenia się zachowku jedynie do jego części. Zrzeczenie się zachowku w części oznacza, że strony w umowie określają granicę, do której zrzekającemu się będzie przysługiwało prawo do zachowku. Granicę tę można określić:
- ułamkowo (na przykład zrzeczenie się połowy zachowku)
- kwotowo (poprzez wskazanie konkretnej kwoty)
- przedmiotowo (poprzez odniesienie do wartości określonego składnika majątku spadkodawcy)
⚖️ Pomoc prawna w Krakowie
Masz problem ze zrzeczeniem się dziedziczenia w Krakowie?
Doradzam w sprawach dotyczących spadków nie tylko w Krakowie.